Θρησκευτικές και ηθικές προεκτάσεις του μαθήματος "Πολιτική και Δίκαιο"

αναρτήθηκε στις 9 Δεκ 2013, 9:00 π.μ. από το χρήστη Lweb Διαδικτυακές Λύσεις   [ ενημερώθηκε 19 Δεκ 2013, 1:36 π.μ.από Πανελλήνια Ένωση Θεολόγων ]
Θρησκευτικές και ηθικές προεκτάσεις του µαθήµατος «Πολιτική και Δίκαιο»,
(Ηθική ανάγνωση του µαθήµατος), Β΄ τάξης Γενικού Λυκείου, των: Καλλιόπης
Παπακωνσταντίνου-Λεωνίδα Κατσίρα, ΟΕΔΒ Αθήνα 2009
του Λεωνίδα Βασ. Κατσίρα, Σχολικού Συµβούλου. Νοµικών-Πολιτικών Επιστηµών.

Τις διαχρονικές αξίες, όπως Ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη, ηθική,
κοινωνική δικαιοσύνη, χρηστά ήθη, αξιοπρέπεια, αγάπη στον συνάνθρωπο, αποδοχή
διαφορετικότητας, δηµοκρατία, ειλικρινής επικοινωνία µεταξύ των ανθρώπων,
διάκριση (µε τη µοναστική της σύλληψη) κ.ά. θα προσπαθήσουµε να εντοπίσουµε
στις σελίδες του βιβλίου «Πολιτική και Δίκαιο» της Β΄ τάξης Γενικού Λυκείου και τη
σχέση του βιβλίου µε τα θέµατα αυτά. Επίσης, κατά πόσο τα βιβλία (µαθητή και
καθηγητή) προάγουν την πολιτική παιδεία, αλλά και τις έννοιες της δικαιοσύνης και
ηθικής µε την ευρεία έννοια.
Για το σκοπό αυτό προσπαθήσαµε να εντάξουµε σε ενότητες-κατηγορίες τα
στοιχεία αυτά, οι οποίες (ενότητες) δεν είναι αποκλειστικές, αλλά αποτελούν τους
βασικούς πυλώνες των θεµατικών ενοτήτων, ούτως ώστε ο αναγνώστης να έχει
πληρέστερη εικόνα ανάγνωσης.
Έτσι, θεωρούµε ότι µπορεί να πραγµατοποιηθεί µια άλλη ανάγνωση των
βιβλίων, ηθική/θεολογική πραγµατοποιώντας κάποιος περισσότερες επεκτάσεις στα
σχόλια και στις υποσηµειώσεις, πράγµα το οποίο πραγµατοποιήθηκε, κατά τη δική
µας άποψη, στην παρούσα εργασία. Για όσα στοιχεία αναφέρονται στα βιβλία γίνεται
παραποµπή στις σελίδες των βιβλίων και ταυτόχρονα εµπλουτίζονται µε άλλες
υποσηµειώσεις-προεκτάσεις µιας άλλης οπτικής τοποθέτησης, ηθικο-φιλοσοφικής-
θεολογικής.
Από την εισαγωγή ήδη του βιβλίου µαθητή δίδεται έµφαση στη σχέση
Δικαίου και Ηθικής. Έτσι, παρατίθεται ένα απόσπασµα από την Πολιτεία του
Πλάτωνα
1
. Αναφέρεται η ιστορία ενός βοσκού, του Γύγη, που η τύχη τον έφερε να
βρει ένα µαγικό δαχτυλίδι˙ όποιος το φορούσε κι’ έστριβε την πέτρα του γινόταν
αόρατος. Μόλις ο Γύγης συνειδητοποίησε την ιδιότητα του δαχτυλιδιού, το φόρεσε,
έγινε αόρατος κι έφτασε στο παλάτι του βασιλιά, του έκλεψε τη βασίλισσα, σκότωσε
τον ίδιο και κατέλαβε τελικά την εξουσία. Τι θα έκανε ο καθένας και η καθεµιά από
εµάς, αν είχε τη δυνατότητα, όπως και ο Γύγης, να αδικήσει χωρίς να γίνεται
αντιληπτός, προκειµένου να αποκτήσει πλούτη, ισχύ και ό,τι άλλο θα επιθυµούσε;
Μπορεί µε άλλα λόγια να είναι κάποιος δίκαιος από ελεύθερη επιλογή, χωρίς τηναπειλή της επιβολής µιας τιµωρίας; Ο Σωκράτης στο τέλος της Πολιτείας (612 b)
καταλήγει στο συµπέρασµα «…ότι καθ’ εαυτήν η δικαιοσύνη είναι το µεγαλύτερο
αγαθό της ψυχής αυτής καθ’ εαυτήν, και ότι η ψυχή πρέπει να πράττει τα δίκαια, είτε
κατέχει το δαχτυλίδι του Γύγη είτε όχι…».
Καταλήγουν οι συγγραφείς στην εισαγωγή του βιβλίου ότι µε την κατάλληλη
παιδεία, ακόµη και αν έχει κάποιος τη δυνατότητα να αδικήσει, δεν θα το πράξει,
διότι θα γνωρίζει ότι η δικαιοσύνη
2
είναι συνυφασµένη µε την αρµονία της
κοινωνικής συµβίωσης, µε την ευδαιµονία εποµένως των πολιτών…3
, είναι
συνυφασµένη µε την ίδια την ψυχή του ανθρώπου.

Πολιτικοί (ή) και αξίες. Άκρατος φιλελευθερισµός και απουσία πολιτικών και
πνευµατικών ηγετών
Η απουσία πολιτικών και πνευµατικών ηγετών που θα ενέπνεαν τους
αρχαίους Αθηναίους, σε συνδυασµό µε τον άκρατο ατοµικισµό, οδήγησαν στην
αδιαφορία και αυτό ήταν η αρχή του τέλους
4
.
Σήµερα, επίσης, η τηλεόραση, σε θέµατα γενικής παιδείας, έχει σχεδόν
υποκαταστήσει το σχολείο, επιβάλλοντας έναν σύντοµο, απλοϊκό και συναισθηµατικό
λόγο, δίχως ουσία και νόηµα, που οδηγεί αναπόφευκτα στην από πολιτικοποίηση5
.
Οι συγγραφείς του βιβλίου θέτουν ερωτήµατα στα παιδιά του τύπου, Μήπως,
κάποιοι πολιτικοί δεν τηρούν τις δεσµεύσεις τους απέναντι στον λαό; Ή µήπως
σκέφτονται ότι ενδέχεται να εξυπηρετούν συµφέροντα και όχι να υπηρετούν αξίες;
Και αφού το κοινό καλό επιτυγχάνεται µέσα από τη συλλογικότητα, τη κοινή
δράση, οι συγγραφείς προτρέπουν τα παιδιά µε τα παρακάτω: «µπορείτε να σκεφτείτε
παραδείγµατα από την καθηµερινή ζωή σας στην οικογένεια, στο σχολείο, στις
παρέες σας, όπου πιστεύετε ότι θα βοηθούσε η συλλογική δράση (π.χ. διευκόλυνση
ατόµων µε αναπηρία, αντιρατσιστική δράση, καθαριότητα κοινόχρηστων χώρων,
προστασία αδέσποτων ζώων κτλ.)
6
.
Με αυτές τις προτροπές και τα παραδείγµατα για συλλογική δράση,
αναστοχασµό των παιδιών, καταλήγουν οι συγγραφείς ότι η δράση των πολιτικών δεν
πρέπει να περιορίζεται στην εξυπηρέτηση συµφερόντων, αλλά πρωτίστως να
υπηρετεί αξίες7
.
Το ήθος µιας πόλης «που δεν επιθυµεί να ακολουθήσει ένα κοπιώδες
εξυγιαντικό πρόγραµµα για την πνευµατική αύξηση και ωρίµανση των πολιτών της,
και χαϊδεύει τα αφτιά τους µε την ικανοποίηση µόνο κάποιων κατώτερης ποιότητας
αξιών (αγαθών), εξοµοιώνεται, σύµφωνα µε τον Ισοκράτη, µε το ήθος των πολιτικών
που την κυβερνούν. Όµως, η φαυλοκρατία αυτή που διαφθείρει και το ήθος τών πολιτών, προέρχεται πάλι από αυτό το ήθος τής πόλης, αφού από τούς πολίτες της
προήλθαν οι πολιτικοί αυτοί. Γι’ αυτό, όταν ρώτησαν τον Σόλωνα αν θεωρούσε πως
έδωσε στους Αθηναίους τούς καλύτερους νόµους, αυτός απάντησε: «Όχι, αλλά
αυτούς που τους ταιριάζουν»8
.
Ο σεβασµός προς τον εαυτό µας και τους άλλους (αυτοεκτίµηση-
αλληλοσεβασµός)
Το πολιτισµικό και φυσικό περιβάλλον παρέχει στον νέο άνθρωπο την πρώτη
εικόνα της κοινωνίας. Αποτέλεσµα τούτου είναι οι άνθρωποι και ειδικά τα παιδιά να
αναπαράγουν το περιβάλλον στο οποίο ζουν. Αν για παράδειγµα µεγαλώνουν σε ένα
περιβάλλον αρµονικό9
, όπου οι αναπόφευκτες. διαφωνίες επιλύονται µε τον διάλογο
και η γνώµη τους ακούγεται, θα αναπτύξουν και τα ίδια παιδιά σεβασµό για τον
εαυτό τους και για τους γύρω τους, αν και είναι διαφορετικοί
10
. Για το λόγο αυτό το
Υπουργείο Παιδείας διοργανώνει κάθε χρόνο υπό την αιγίδα της Βουλής των
Ελλήνων, σε συνεργασία µε το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο των Δελφών,
Πανελλήνιους αγώνες επιχειρηµατολογίας (αντιλογίας), µε στόχο την προώθηση και
την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των νέων, δίνοντάς τους την ευκαιρία να
διαγωνιστούν µέσα σε ένα αυστηρά καθορισµένο πλαίσιο κανόνων. Οι κανόνες αυτοί
τούς επιτρέπουν να αναπτύξουν τις ικανότητές τους στη λογική διάρθρωση των
επιχειρηµάτων, την πειθαρχηµένη συνεργασία µε τους συµπαίκτες τους και την, µε
σεβασµό και κατανόηση, κριτική των θέσεων της αντίπαλης οµάδας. Πρόκειται,
φυσικά, για ένα εργαλείο ανάπτυξης της ελεύθερης κριτικής σκέψης, και όχι για
όχηµα προώθησης οποιωνδήποτε συγκεκριµένων απόψεων ή προσωπικών φιλοδοξιών.
Οι αγώνες αυτοί απευθύνονται στους µαθητές Λυκείου όλων των σχολείων της
χώρας.
Στη συνέχεια προτρέπονται οι µαθητές να αναζητήσουν πληροφορίες στην
ιστοσελίδα του Υ.Π.Ε.Π.Θ. www.ypepth.gr
11
. Επίσης, στο τέλος του κεφαλαίου
παρατίθεται η ξυλογραφία Κατανόηση του Rishard Whitlock, εκδ. Δηµ. Πινακοθήκης
Θεσσαλονίκης, θέλοντας να δείξουν οι συγγραφείς την αλληλοκατανόηση
(ενσυναίσθηση) που πρέπει να δείχνουµε στις σχέσεις µας µε τους άλλους
ανθρώπους. Οι άλλοι άνθρωποι µπορεί να έχουν ελαττώµατα, αδυναµίες και να
διαπράττουν σφάλµατα. Εµείς ως άνθρωποι να τους κατανοούµε
12
.
Η δεσµευτικότητα των κανόνων του δικαίου εξασφαλίζει την ελευθερία.
Η δεσµευτικότητα µε την οποία επιβάλλεται το Δίκαιο σε µια δηµοκρατική πολιτεία
δεν αντιβαίνει στην ελευθερία, αντιθέτως την εξασφαλίζει. Καθιστά εφικτό η
ελευθερία του ενός να συνυπάρχει µε την ελευθερία των άλλων κάτω από νόµους
κοινώς αποδεκτούς για όλους.
Ο Σωκράτης στο έργο του Πλάτωνα «Πολιτεία» θυµάται τον ορισµό του
λυρικού ποιητή Σιµωνίδη, «δίκαιο θα µπορούσε να είναι να αποδίδεις στον καθένα ό,τι
πρέπει…». Κάτι ανάλογο πιστεύει και ο Ρωµαίος νοµικός του 3ου αιώνα µ.Χ.,
Ουλπιανός, σε µια διατύπωση διαχρονικής αξίας που σώζεται στον Πανδέκτη,
«Δικαιοσύνη είναι η σταθερή και διαρκής βούληση, να αποδίδεις στον καθένα το ίδιον,
αυτό δηλαδή που του ανήκει. Τα παραγγέλµατα του Δικαίου είναι να ζεις εντίµως, να
µην βλάπτεις τον άλλον, να αποδίδεις στον καθένα το ίδιον»
13
.

Διαχρονική αξία των άγραφων ηθικών νόµων και συλλογικών αξιών της
κοινωνίας
Όσον αφορά την έννοια της «κοινωνικής ηθικής» σηµειώνουν οι συγγραφείς
ότι «πρόκειται για τις συλλογικές αξίες µιας κοινωνίας, για τις αρχές που κατά
τεκµήριο αναγνωρίζονται και γίνονται σεβαστές απ’ όλους τους ανθρώπους µιας
συγκεκριµένης κοινωνίας, ανεξάρτητα από την κοσµοθεωρία που υιοθετεί καθένας
από αυτούς. Το Δίκαιο δεν µπορεί να αντιβαίνει στις αξίες αυτές, γιατί τότε δεν θα
συµβάλλει στη συνοχή της συγκεκριµένης κοινωνίας, αλλά, αντίθετα, θα την
καταστρέφει»
14
.
Παρατίθεται ένα απόσπασµα από την Αντιγόνη του Σοφοκλή στο παράθεµα
του βιβλίου.
«Κρέων: Εσύ, πες µου, µε λίγα λόγια και σύντοµα, ήξερες την προσταγή που απαγόρευε
την πράξη;
Αντιγόνη: Το ‘ξερα, πώς δεν το ‘ξερα ξεκάθαρα.
Κρέων: Και τόλµησες λοιπόν να παραβείς το νόµο;
Αντιγόνη: Δεν ήταν ο Δίας που το πρόσταξε, ούτε η Δίκη που συγκατοικεί µε τους
θεούς στον Άδη όρισε τέτοιους νόµους στους ανθρώπους. ούτε στοχάστηκα ποτέ πωςέχουν κύρος οι δικές σου προσταγές, για να µπορείς, θνητός, να πατάς των θεών τους
αλάθευτους άγραφους νόµους…»
15
.
Στη συνέχεια οι συγγραφείς θέτουν ερωτήµατα στα παιδιά του τύπου «Σε ποια
κριτήρια πρέπει να στηρίξει ο νοµοθέτης την απόφασή του για ζητήµατα
επιστηµονικής ή τεχνολογικής εξέλιξης που ενδεχοµένως προσκρούουν στις
συλλογικές ηθικές αξίες µιας κοινωνίας ή και της ανθρωπότητας γενικότερα; όπως
κλωνοποίηση, εξωσωµατική γονιµοποίηση, επέµβαση στο ανθρώπινο γονίδιο,
δηµιουργία χιµαιρών (διαγονιδιακών ειδών). Μπορούν όµως οι νέες βιοτεχνολογίες
να εισαχθούν άνευ όρων στη ζωή µας; Μέχρι πού µπορεί να φτάσει το δικαίωµα στην
επιστηµονική έρευνα και πρόοδο; Ποιοι κίνδυνοι υπάρχουν; Έχουµε τελικά δικαίωµα
να «ξαναγράψουµε το βιβλίο της φύσης»;…»
16
Παρατίθεται ο πίνακας του
Michelangelo, Η Δηµιουργία του Αδάµ (1508-1512), στην Capela Sistina της Ρώµης
17
,
που δείχνει την δηµιουργία του ανθρώπου από το Θεό.
Στη συνέχεια οι συγγραφείς προβληµατίζουν τους µαθητές µε τις νέες
βιοτεχνολογικές επαναστάσεις, «Η βιοτεχνολογική επανάσταση θα αναγκάσει τον
καθένα µας να βάλει έναν καθρέφτη απέναντι από τις πιο βαθιά εδραιωµένες αξίες του,
θα µας κάνει να εξετάσουµε το θεµελιακό ερώτηµα για το σκοπό και το νόηµα της
ύπαρξης…»
18
.
Η βασική, όµως, αρχή των συλλογικών ηθικών αξιών, συµπληρώνουν οι
συγγραφείς στη συνέχεια, «ανταποκρίνεται στις σύγχρονες πολιτισµικές αντιλήψεις
που αφορούν την υπόσταση του ανθρώπου, θεµελιώνεται στην ανθρώπινη αξία και
συνδέεται άµεσα µε τις έννοιες της ελευθερίας και της ισότητας»
19
.
Οι ηθικές αυτές αξίες υπέχουν θεµελιώδη σηµασία για την παγκόσµια
κοινότητα γι’ αυτό και η Οικουµενική Διακήρυξη για τα ανθρώπινα δικαιώµατα
αναφέρει στο άρθρο 1 «Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι ως προς την
αξιοπρέπεια και τα δικαιώµατά τους. Είναι προικισµένοι µε λογική και συνείδηση και
πρέπει να φέρονται ο ένας στον άλλο µε πνεύµα αδελφικό»
20
. Αυτές οι θεµελιώδεις
αξίες λαµβάνονταν υπ’ όψιν από την αρχαιότητα. Συγκεκριµένα στον επιτάφιο του
Περικλή ο πολίτης ταυτίζεται µε την κοινότητα, τις παραδόσεις, τις αξίες της
21
.
Την διαχρονικότητα αυτών των ηθικών αξιών βλέπουµε και στο όρκο των
αρχαίων Αθηναίων. Οι έφηβοι Αθηναίοι πολίτες ορκίζονταν ως εξής: «Δεν θα
ντροπιάσω τα ιερά όπλα ούτε θα εγκαταλείψω τον συµπολεµιστή µου, µ’ όποιονσυµπαραταχθώ πλάι, πλάι, και θ’ αγωνισθώ για τα ιερά και τα όσια και µόνος µου και
µε πολλούς….(Στ΄ ή Ε΄ αιώνας π.Χ.)
22
.

Ελληνική γλώσσα - Χριστιανική θρησκεία. Βυζαντινή αυτοκρατορία και
κληρονοµιά της
Στη διαδροµή της ιστορίας, αναπτύσσουν συνέχεια οι συγγραφείς, ο όρος
πολυπολιτισµικότητα υπήρχε και στα ελληνιστικά βασίλεια στα οποία κατοικούσε
ένα µωσαϊκό υπηκόων χωρίς καµιά οµοιογένεια από άποψη φυλετική, κοινωνική,
πολιτική. Σ’ αυτή τη πολυπολιτισµική κοινωνία «Επίσηµη γλώσσα» είναι η ελληνική.
Σε αυτήν γράφονται οι νόµοι, τα επίσηµα κείµενα, τα βιβλία, συµπεριλαµβανοµένης
και της Καινής Διαθήκης αργότερα
23
. Παρατηρούµε ότι η ελληνική γλώσσα γίνεται
το συνδετικό εκείνο στοιχείο που ενώνει τους λαούς των βασιλείων της ελληνιστικής
περιόδου. Αργότερα στη βυζαντινή αυτοκρατορία, το 330 µ.Χ. ο αυτοκράτορας
Κωνσταντίνος επιλέγει την ελληνική πόλη του Βυζαντίου, στην υδάτινη οδό µεταξύ
Ευρώπης και Ασίας, για να θεµελιώσει τη «νέα Ρώµη», τη «βασιλεύουσα»
Κωνσταντινούπολη. «Οι τρεις κύριες κατευθυντήριες αρχές που διέπουν τη
διακυβέρνηση της ανατολικής ρωµαϊκής (βυζαντινής) αυτοκρατορίας είναι α) η
ρωµαϊκή παράδοση στους νόµους και τη διοίκηση, β) ο ελληνικός πολιτισµός, γ) η
χριστιανική θρησκεία. Αυτά είναι και τα τρία σπουδαιότερα στοιχεία που
διαµόρφωσαν τον σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισµό»
24
.
Πάνω σε αυτές τις κατευθυντήριες γραµµές γίνεται αργότερα η συστηµατική
κωδικοποίηση του ρωµαϊκού δικαίου σε ένα «σώµα», το περίφηµο Corpus Iuris
Civilis, όπως µετονοµάστηκε. Το Βυζάντιο θα χρησιµοποιήσει το απαράµιλλο αυτό
εργαλείο για την απονοµή δικαιοσύνης σε όλη τη διάρκεια της ζωής του και θα το
µεταβιβάσει ως ανεκτίµητη κληρονοµιά για τη νοµική επιστήµη στην Ευρώπη των
νεότερων χρόνων
25
. Αυτή είναι η κληρονοµιά της σηµερινής Ευρώπης.

Ορθόδοξη Εκκλησία και βυζαντινή αυτοκρατορία
Σηµαντικό ρόλο στη βυζαντινή αυτοκρατορία διαδραµατίζει και η Ορθόδοξη
Εκκλησία, η οποία ταυτίζει τη µοίρα της µε τη βυζαντινή αυτοκρατορία και
συµβάλλει καθοριστικά στην ενότητά της. Παρίσταται φιλάνθρωπη αρωγός στο λαό,
η λειτουργία της συνυφαίνεται µε την καθηµερινή ζωή του κοινού µέσου ανθρώπου.
«Ο Ακάθιστος Ύµνος, αριστούργηµα της βυζαντινής υµνογραφίας που αποδίδεται
στο Ρωµανό το Μελωδό, εκφράζει τη φωνή ενός λαού που ευχαριστεί την προστάτιδά
του, την Παναγία, την «υπέρµαχο στρατηγό». Η Κωνσταντινούπολη, έδρα της
Ορθοδοξίας, γίνεται το λίκνο του βυζαντινού πολιτισµού µε επιτεύγµατα απαράµιλλα
στη θρησκευτική τέχνη. Η Αγιά Σοφιά είναι το αριστούργηµα της χριστιανοσύνης, το
στολίδι της βασιλεύουσας»
26
. Γι’ αυτό ο Yeats καταλήγει στην άγια πολιτεία του
Βυζαντίου, σ’ εκείνους που έγιναν σοφοί από την άγια φωτιά του Θεού. Στοπαράθεµα του βιβλίου παρατίθενται οι στίχοι του Yeats: «Αρµενίζοντας στο
Βυζάντιο» …Έτσι λοιπόν αρµένισα τις θάλασσες για να ‘ρθω στην άγια πολιτεία του
Βυζαντίου. …Σοφοί ορθωµένοι µέσα στην άγια φωτιά του Θεού λες στο χρυσό
ψηφιδωτό ενός τοίχου, ψυχή µου...
27
. Στο παράθεµα του βιβλίου µαθητή παρίσταται η
Θεοτόκος ένθρονη βρεφοκρατούσα
28
που µέσα στην αγκαλιά της κρατά το λαό του
Θεού ολόκληρης της αυτοκρατορίας, ακόµη και αυτούς στα ακραία σύνορά της που
οι βασιλείς τους είχαν ξεχασµένους και παραµεληµένους, κρατά όλους. Είναι το
συνδετικό στοιχείο της πίστης που ενώνει σχεδόν όλους τους λαούς της
αυτοκρατορίας, Ανατολή και Δύση. Αυτό το σκοπό εξάλλου εξυπηρετεί και η εικόνα
του δικέφαλου αετού στο παράθεµα του βιβλίου29
.
Στη συνέχεια οι συγγραφείς αναλύουν, για πληρεστέρη ενηµέρωση των
εκπαδευτικών στο βιβλίο καθηγητή, τον όρο Βυζάντιο. «Ο όρος “Βυζάντιο” είναι
νεολογισµός. Τον χρησιµοποίησε για πρώτη φορά ο Ιερώνυµος Βόλφ (1516-1580)
στα 1562 ...», «…(Οι πολίτες της Ρωµανίας) ...Μόνο Ρωµαίους ονόµαζαν τους
εαυτούς τους, η αυτοκρατορία τους ήταν “Ρωµαϊκή” και η πρωτεύουσά τους η Νέα
Ρώµη...». Ακόµη, αναφέρουν αποσπάσµατα έργων συγγραφέων προκειµένου να
θεµελιώσουν την άποψή τους. «Το 1901 εκδόθηκε το έργο Ιστορία της Ρωµιοσύνης
του Αργ. Εφταλιώτη. Την εποχή εκείνη, ακόµα, τα ονόµατα Ρωµιός και Ρωµιοσύνη
συγκινούσαν περισσότερο από σήµερα τους Ρωµιούς. Τούτο, διότι τα ονόµατα
Έλληνας και Ελληνισµός δεν είχαν ακόµη επικρατήσει στην συνείδηση του απλού
λαού. Αµέσως, όµως, ο Γεώργιος Σωτηριάδης έγραψε κριτική κατά της Ιστορίας της
Ρωµηοσύνης όπου κατέκρινε τη χρήση των ονοµάτων Ρωµιός και Ρωµιοσύνη. Την
υπεράσπιση του Αργ. Εφταλιώτη, ανέλαβε ο οµοϊδεάτης του Κωστής Παλαµάς».30

Ακόµη, αναλύεται στη συνέχεια «Το όνοµα τούτο, δηλαδή Ρωµαίος,
διατηρήθηκε [γράφει ο Κρουµπάχερ] δια των φρικτών χρόνων της Τουρκοκρατίας
µέχρι σήµερον, ως η πραγµατική και µάλιστα διαδεδοµένη επίκληση του γραικικού
λαού, απέναντι της οποίας η µεν σποραδικώς απαντώσα Γραικοί µικράν ιστορικήν
σηµασίαν έχει, η δε δια της Κυβερνήσεως και σχολείου τεχνικώς εισαχθείσα Έλληνες,
ουδεµίαν»31
. Ακόµη, επειδή «η ρωµηοσύνη (ελληνική πολιτιστική παράδοση και
χριστιανική πίστη) αποτελούσε συνδετικό στοιχείο της Αυτοκρατορίας, η εσωτερική
πολιτική του Ιουστινιανού αξιοποίησε τα συνδετικά αυτά στοιχεία»32
.

Ισότητα και ελευθερία: κανόνες παγκοσµίου ηθικής
Οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι33
και ίσοι34
. Και θέλουν να ζουν ως
ελεύθεροι και ίσοι..Οι κανόνες δικαίου δεσµεύουν τους πάντες σε συµµόρφωση προςτο µέτρο κοινωνικής συµπεριφοράς που ορίζουν ως ορθό35
. Η σύγχρονη κοινωνία, για
να χαρακτηρισθεί ως Δηµοκρατική και Πολιτισµένη, πρέπει να στηρίζεται στο
Κράτος Δικαίου και στα Ανθρώπινα Δικαιώµατα, αλληλένδετες θεµελιώδεις αρχές
στις οποίες περιλαµβάνεται η ισότιµη συµµετοχή και εκπροσώπηση των πολιτών και
των δύο φύλων στην πολιτική, οικονοµική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή36
. Η θέση
όµως της γυναίκας παραµένει σε πολλούς τοµείς κατώτερη από τον άνδρα37
.
Στις ασκήσεις του βιβλίου προτρέπουν οι συγγραφείς τους µαθητές/τριες να
συζητήσουν στην τάξη το άρθρο 6 από το Σύνταγµα του Ρήγα Φεραίου και να το
συσχετίσουν µε άρθρα από το ισχύον Σύνταγµα (π.χ. το άρθρο 5): «Η ελευθερία είναι
εκείνη η δύναµις…Το ηθικόν σύνορον της Ελευθερίας είναι τούτο το ρητόν. Μην κάµης
εις τον άλλον εκείνο οπού δεν θέλεις να σε κάµουν»
38
, πάνω στο οποίο στηρίζεται ο
κανόνας της παγκοσµίου ηθικής.
Ακόµη, στη ελευθερία και ισότητα, ως αξίες της αρχαίας ελληνικής σκέψης
και πολιτείας (πόλης) αναφέρεται και ο Αριστοτέλης στο έργο του Πολιτικά.
Συγκεκριµένα αναφέρει: «...ο θεµελιώδης νόµος .... της δηµοκρατίας είναι η ισότητα,
το να µην υπερέχουν καθόλου ούτε οι φτωχοί ούτε οι πλούσιοι, ούτε να κυριαρχούν οι
µεν επί των δε, αλλά να είναι και οι δύο όµοιοι
39
. Γιατί αν, όπως πιστεύουν µερικοί,
στη δηµοκρατία υπάρχουν κυρίως ελευθερία κα ισότητα, τότε θα πρέπει όλοι να
µετέχουν στο πολίτευµα µε τον ίδιο τρόπο
40
.
Στις αξίες αυτές στηρίζεται και το Σύνταγµά µας. Συγκεκριµένα, το άρθρο 25,
παρ. 1 Σ. εµπλουτίζει την αρχή του κράτους δικαίου µε στοιχεία κοινωνικής
δικαιοσύνης: «Τα δικαιώµατα του ανθρώπου ως ατόµου και ως µέλους του κοινωνικού
συνόλου και η αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου τελούν υπό την εγγύηση του
Κράτους». Αυτό σηµαίνει ότι το κράτος προβαίνει σε αναδιανοµή των αγαθών,
προβαίνει δηλαδή σε κοινωνικές παροχές, όπως είναι για παράδειγµα η δηµόσια
δωρεάν παιδεία σε όλους τους πολίτες, η παροχή ιατροφαρµακευτικής περίθαλψης, η
κοινωνική ασφάλιση των εργαζοµένων κ.ά. Η αρχή του κοινωνικού κράτους σήµερα
υλοποιείται µε τον παρεµβατισµό και τη συµµετοχή του κράτους στην κοινωνική
ζωή41
. Η κατοχύρωση των λεγόµενων κοινωνικών δικαιωµάτων των πολιτών,
εξασφαλίζει αξιοπρεπή διαβίωση και κοινωνική συνοχή42
.

Το ανθρώπινο «πρόσωπο» στις σηµερινές κοινωνίες (Πολιτείες). Η άσκηση της
εξουσίας χωρίς ηθικά όρια
Στο σηµείο αυτό οι συγγραφείς επισηµαίνουν την αξία του ανθρωπίνου
προσώπου που συνθλίβεται στις γραφειοκρατικές δοµές της σύγχρονης κοινωνίας.
Συγκεκριµένα στο παράθεµα του βιβλίου υπάρχει το σκίτσο του Φραντς Κάφκα
43
,
ένας άνθρωπος τσακισµένος, τσαλαπατηµένος από τον ανελέητο κρατικό
παρεµβατισµό. Mια φαντασιακή κατάσταση, αναδύεται από τις «παγερές σελίδες»
της Δίκης του Φραντς Κάφκα (1937), όπου οι γραφειοκρατικές διαδικασίες
λειτουργούν «αυτοµατικά», το κράτος εµφανίζεται να ενεργεί µε τρόπο απρόσωπο,
χωρίς προηγούµενη σκέψη, χωρίς να µετράει τον «παράγοντα άνθρωπο», µε
αποτελέσµατα κωµικοτραγικά, παράλογα, απάνθρωπα: «…Και ποιος είναι ο ό λόγος
της ύπαρξης, αγαπητοί µου κύριοι, αυτού του µεγάλου οργανισµού; Συλλαµβάνει αθώα
άτοµα και στη συνέχεια τα εµπλέκει σε ανόητες ως επί το πλείστον διαδικασίες που,
όπως στη δική µου περίπτωση, δεν οδηγούν απολύτως πουθενά.
44
. Είναι το σηµείο
εκείνο που το ανθρώπινο πρόσωπο εκµηδενίζεται, συνθλίβεται, κονιορτοποιείται από
τα γρανάζια της κρατικής µηχανής. Είναι ο Μεγάλος Αδελφός, η εφιαλτική
«αστυνοµία της σκέψης» που παρακολουθεί συνεχώς τους πάντες και τα πάντα µέσα
από διαδραστικές οθόνες ασκώντας απόλυτο έλεγχο στις πράξεις και τις συνειδήσεις
των ανθρώπων. Ο ίδιος ο τίτλος, σηµειώνουν οι συγγραφείς του βιβλίου, «µπορεί να
αναφέρεται σε µια µελλοντική για την εποχή που γράφτηκε χρονιά».
Ακόµη, επισηµαίνουν οι συγγραφείς ότι η άσκηση εξουσίας µέσω του
γραφειοκρατικού διοικητικού µηχανισµού, µπορεί να οδηγήσει τους υπαλλήλους σε
µια πλάνη, να θεωρούν δηλαδή ότι ταυτίζονται µε την εξουσία. Το γεγονός αυτό
µπορεί να οδηγήσει σε µυστικοπάθεια και αδράνεια των πολιτών για τα κοινά. Το
εφιαλτικό αυτό κλίµα της εποχής διαπερνά το βιβλίο 1984 του Τζωρτζ Όργουελ, µε
υπότιτλο Το κράτος σε κατάχρηση εξουσίας. Και ακόµη χειρότερα οδηγείται το ίδιο
κράτος στη διαπλοκή, τη διαφθορά, τον εκµαυλισµό τελικά και του κοινωνικού
συνόλου, «του κάθε ανθρώπου που γεµίζει από καχυποψία και αναπόφευκτα
σκέφτεται ότι για να εξυπηρετηθεί το ίδιο το πρόσωπο, πρέπει να βρει «µέσο» ή να
δωροδοκήσει»
45
. Το κράτος δηλαδή ξεπερνά τα ηθικά όρια που το ίδιο έχει θέσει και
εξωθεί τους πολίτες του στην παρανοµία και στην ανηθικότητα, στην κατάχρηση
εξουσίας. Μαζί µε τον Ἰονέσκου –στο γνωστό έργο του «Ρινόκεροι»– κραυγάζουµε
και εµείς: «Δεν δεχόµαστε να γίνουµε ρινόκεροι (αριθµοί). Θα µείνουµε
άνθρωποι».Δεν θα παραιτηθούµε από την αξία του ανθρωπίνου προσώπου µας.

Η κοινωνική συµβίωση ως ενσυναίσθηση, διαφορετικά ο άνθρωπος γίνεται
µετέωρος
Οι συγγραφείς του βιβλίου προβάλλοντας την αδελφικότητα και αλληλεγγύη
των ανθρώπων αναφέρουν την προσταγή του Κάντ, που µας προφυλάσσει από τον
εγωισµό µας και µας επιτάσσει πως να σκεπτόµαστε, δηλαδή να µπαίνουµε στη θέση
του συνανθρώπου µας
46
. Συγκεκριµένα αναφέρουν, «Πράττε σαν να επρόκειτο ο
κανόνας της πράξης σου να γίνει µε τη θέλησή σου καθολικός νόµος». Ακόµη ο Κάλβος
αναφωνεί ότι «Όσοι το χάλκεον χέρι βαρύ του φόβου αισθάνονται, ζυγόν δουλείας ας
έχωσι. Θέλει αρετήν και τόλµην η Ελευθερία’».
47
Όσοι φοβούνται, θα γίνουν δούλοι.
Επίσης, στην συνέχεια το βιβλίο διανθίζεται µε το ωραίο παράθεµα του καθηγητή
Γραµµατικάκη ότι «...Ο µετέωρος άνθρωπος υποπτεύεται ήδη, ότι µόνο ένας κόσµος
που ξεκινά από αυτόν και καταλήγει στον Άλλο, τους άλλους µετέωρους ανθρώπους,
έχει κάποια λογική υπάρξεως ή δυνατότητα να επιβιώσει…Τον µετέωρο άνθρωπο θα
ισορροπήσει µόνο το άπλωµα του χεριού του στους άλλους κατοίκους του πλανήτη,»
48
,
δηλ. αν δεν απλώσει το χέρι του στον συνάνθρωπο, τον αδελφό του, θα είναι
µετέωρος, θα αιωρείται και δεν θα έχει λογική υπάρξεως, η όποια ύπαρξή του
καταξιώνεται µε την αρµονική συµβίωση µε τους άλλους συνανθρώπους του.
Παρατίθεται το έργο του Aνρί Ματίς, Συνοµιλία, που βρίσκεται στο µουσείο
Ερτµιτάζ στην Αγία Πετρούπολη. Ο άνδρας όρθιος, µε πιτζάµες και µε τα χέρια στιςτσέπες κοιτάζει την συνοµιλήτριά του, η οποία φέρει επίσηµο φόρεµα και είναι
καθισµένη σε πολυθρόνα. Στην περίπτωση αυτή δεν εκπληρώνονται οι βασικοί
κανόνες συνοµιλίας για µια πιο ανθρώπινη προσέγγιση. Αντίθετα ο πνευµατικός
άνθρωπος έχει µια διαφορετική προσέγγιση για το θέµα αυτό49
.
Ο άνθρωπος είναι συνάνθρωπος αλλιώτικα καταντά απάνθρωπος. Στην
σηµερινή κοινωνία ο άνθρωπος έγινε άτοµο, µακριά από τον συνάνθρωπο. Είναι
αδήριτη, λοιπόν η ανάγκη απεξάρτησης του ανθρώπου από το σύγχρονο
ατοµοκεντρικό πνεύµα και να συµβεί κάτι τέτοιο είναι απαραίτητο ο άνθρωπος να
επανακοινωνικοποιηθεί, να ξαναγίνει συνάνθρωπος, µε άλλα λόγια να ξαναβρεί ο
ανθρωπισµός την κοινωνική του διάσταση. Οι ωφέλειες τότε και τους δύο είναι
εµφανείς: 1. πρακτικές ωφέλειες για τις ευπαθείς/βοηθούµενες κοινωνικές οµάδες και
τα άτοµα, όπως ανάπτυξη του βιοτικού τους επίπεδου, καλύτερη ποιότητα ζωής,
αξιοπρέπεια…, 2. οφέλη ατοµικά για όποιον συµµετέχει σε τέτοιες εθελοντικές
δράσεις: εξανθρωπισµός, εξευγενισµός ψυχής, καλλιέργεια ήθους…, 3. καλλιέργεια
των ηθικών και κοινωνικών αρετών, όπως ειλικρίνεια, συνέπεια, αγάπη, αλτρουϊσµός
και άλλες παρόµοιες. Η χριστιανική διδασκαλία αντιµετωπίζει τον άνθρωπο σαν
ψυχοσωµατική οντότητα και αυτό διαφαίνεται από τον Ευαγγελικό νόµο αλλά και
την πράξη της Εκκλησίας. Ιδιαίτερα η πρωτοχριστιανική Εκκλησία των Ιεροσολύµων
όχι µόνο διακήρυξε αλλά και έκανε πράξη την χριστιανική κοινοκτηµοσύνη µε το
κοινό ταµείο και τις «αγάπες». Οι µεγάλοι πατέρες της Εκκλησίας στην διδασκαλία
τους αναφέρονται και στα κοινωνικά ζητήµατα καταδικάζοντας την αδικία και τον
παράνοµο πλούτο. Συγχρόνως σαν γνήσιοι ποιµένες του λαού συστηµατοποιούν την
φιλανθρωπία, ιδρύοντας φιλανθρωπικά ιδρύµατα και περιθάλπουν τους φτωχούς,
τους ασθενείς και τους κοινωνικά αδυνάτους.

Θρησκευτική ελευθερία και χρηστά ήθη
Τονίζεται στο βιβλίο µαθητή και καθηγητή ότι ο καθένας είναι ελεύθερος να
έχει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις που επιθυµεί. Έχει επίσης την ελευθερία να
εξωτερικεύει την πίστη και τα θρησκευτικά συναισθήµατά του µε ειδικές
τελετουργικές διαδικασίες, εφόσον δεν προσβάλλει τη δηµόσια τάξη ή τα χρηστά
ήθη50
. Σήµερα στα πλαίσια της θρησκευτικής ελευθερίας προωθείται ο
διαθρησκευτικός διάλογος όλων των ανθρώπων στη γη51
. Το Σύνταγµα του Ρήγα και
το κεφάλαιο Περί της Δηµοκρατίας, που παρατίθεται στη συνέχεια από τους συγγραφείς
αναφέρει χαρακτηριστικά, «Η Ελληνική Δηµοκρατία είναι µια, µ’ όλον οπού
συµπεριλαµβάνει εις τον κόλπον της διάφορα γένη και θρησκείας. Δεν θεωρεί τας
διαφοράς των λατρειών µε εχθρικόν µάτι. Είναι αδιαίρετος, µ’ όλον οπού ποταµοί και
πελάγη διαχωρίζουν τις επαρχίαις της, αι οποίαι όλαι είναι ένα συνεσφιγµένον
αδιάλυτον σώµα»52
, καταδεικνύει αυτή την ανεκτικότητα των θρησκειών και «δεν
θεωρεί τις άλλες θρησκείες µε εχθρικό µάτι», πράγµα που είναι βασικό στοιχείο του
ανθρωπισµού, αλλά και του χριστιανισµού, αφού ο χριστιανισµός αποτελεί την
τελειότερη έκφανση του ανθρωπισµού53
.

Παιδεία και αποστολή της. Προστασία του περιβάλλοντος (φυσικού και
πολιτιστικού) ως «θείον δηµιούργηµα»
Η παιδεία, σηµειώνουν στη συνέχεια οι συγγραφείς, σύµφωνα µε το
Σύνταγµα, αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους και έχει σκοπό την ηθική,
πνευµατική, επαγγελµατική και φυσική αγωγή των Ελλήνων, την ανάπτυξη της
εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τους σε ελεύθερους
54
και
υπεύθυνους πολίτες55
.
Ακόµη στα πλαίσια των κοινωνικών δικαιωµάτων, ο Πρόεδρος της
Δηµοκρατίας, σηµειώνει χαρακτηριστικά σε οµιλία του «…Όταν σήµερα µιλάµε για
ποιότητα δηµοκρατίας, δεν µπορούµε παρά να έχουµε στο νου µας µία οικολογική
δηµοκρατία που θα έχει στο επίκεντρο την προστασία της φύσης. Στις πυρκαγιές
θυσιάστηκαν ανθρώπινες ζωές, ζωές συµπολιτών µας που τοποθέτησαν το συλλογικό
καλό πάνω από το ατοµικό, [....]
56
.Το φυσικό περιβάλλον, ως δηµιούργηµα του Θεού,
δεν είναι µόνον δώρο της αγάπης Του Θεού προς τον άνθρωπο, αλλά και
παρακαταθήκη εµπεπιστευµένη σε µας, έτσι ώστε να χρήζει ιδιαιτέρου σεβασµού,
αγάπης, προστασίας και ενδιαφέροντος, «Η φύσις δια τον άνθρωπον εγένετο, ούχ ο
άνθρωπος δια την φύσιν»57
.
Η Ελλάδα είναι µια χώρα µε πλούσια πολιτιστική κληρονοµιά. Το κράτος έχει
κάνει σηµαντικά βήµατα για την προστασία της µε µια σειρά νοµοθετηµάτων και µε
τη συνταγµατική κατοχύρωση του δικαιώµατος στο περιβάλλον. Είναι ανάγκη να
συνειδητοποιήσουµε όλοι µας την ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής µας
κληρονοµιάς (αρχαίων και θρησκευτικών µνηµείων) και να απαιτήσουµε τον
απαιτούµενο σεβασµό στα δηµιουργήµατα αυτά που αποτελούν την ιστορία µας
58
.

Γνώση της αλήθειας. Ο Ιησούς ως άλλος Προµηθέας
Η γνώση της φωτιάς υπήρξε καταλυτική για την ανθρωπότητα59
. Ο
Προµηθέας, ως «εκπολιτιστής ήρωας», σπάει το θεϊκό µονοπώλιο της γνώσης,
αντιστέκεται απέναντι στην εξουσία, κλέβει τη φωτιά, ανακατανέµει την ισχύ στον
κόσµο: «Κρυµµένο κρατούν το βιος οι θεοί απ’ τους ανθρώπους, […]. Αλλά ο Δίας το
‘κρυψε χολωµένος στην ψυχή του, γιατί τον εξαπάτησε ο στρεψόνοος Προµηθέας. Γι’
αυτό σχεδίασε για τους ανθρώπους βάσανα πικρά. Κι έκρυψε τη φωτιά, αλλ’ αυτήν πάλι
ο ευγενής γιος του Ιαπετού κλεµµένη απ’ το νοητή Δία την έφερε στους ανθρώπους σε
κούφιο καλάµι κρυφά απ’ τον κεραυνόχαρο Δία».
60
Οι προεκτάσεις που µπορεί να
κάνει κάποιος θεολόγος είναι πολλές. Ο ίδιος ο Ιησούς κηρύττει την γνώση της
αλήθειας που θα ελευθερώσει τους ανθρώπους από την αµάθεια και το σκότος. Είναι
εκείνος που αντιστάθηκε στις δυνάµεις του σκότους και τις πολέµησε…

Κοινωνική δικαιοσύνη, λαϊκισµός και σύγχρονο κράτος
Οι συγγραφείς θέτουν ερωτήµατα στους µαθητές του τύπου «Είναι ο δίκαιος
τρόπος, µε τον οποίο πρέπει να µοιράζονται τα αγαθά στους ανθρώπους; Σε όλους
ίσα; Κι αν κάποιος έχει µεγαλύτερες ανάγκες; Είναι δίκαιο ο φτωχός να παίρνει όσα
και ο πλούσιος; Μήπως θα έπρεπε να µοιράζονται τα αγαθά στον καθένα ανάλογα µε
τις ικανότητές του, ή σε αντιστοιχία µε την εργασία που παράγει; Ή µήπως υπάρχουν
και άλλα κριτήρια;» Παράλληλα θέτουν προβληµατισµούς στα παιδιά για το
φιλοσοφικό αυτό ερώτηµα και τα προτρέπουν να αναστοχαστούν και να σκεφθούν
ότι το δίκιο (δικαιοσύνη) πηγάζει από τον ίδιο το λαό61
. Στο σηµείο αυτό παρατίθεται
απόσπασµα από το έργο του Μπρέχτ «Έτσι και το ψωµί της δικαιοσύνης Πρέπει να
ψήνεται απ’ το λαό. Άφθονο, ωφέλιµο, καθηµερινό» σηµειώνεται χαρακτηριστικά στο
βιβλίο µαθητή.
62

Γενικά, εκείνο που τονίζεται στο βιβλίο, µαθητή και καθηγητή, είναι το
κοινωνικό κράτος, το κράτος πρόνοιας. Αναφέρουν συγκεκριµένα οι συγγραφείς
«…Το σύγχρονο κράτος, µε τη µορφή της κοινωνικής πρόνοιας, µπορεί να
προστατεύει τα άτοµα από τα δεινά που αντιµετωπίζουν (στέρηση, άγνοια,
εξαθλίωση, αρρώστια). Το κοινωνικό κράτος πρόνοιας, λοιπόν, παρεµβαίνει για να
δηµιουργήσει συνθήκες απασχόλησης, δηµόσιας εκπαίδευσης και περίθαλψης για
όλους». Θρησκευτικές προεκτάσεις θα µπορούσε κάποιος να κάνει πάνω σ’ αυτό το
θέµα πολλές63
.
Όµως, στη σηµερινή κοινωνία ο λαϊκισµός απαντάται τόσο στο κοινωνικό όσο
και στο πολιτικό επίπεδο. Στο πολιτικό επίπεδο, ο όρος έχει συνδεθεί µε την
«εξαπάτηση και παραπλάνηση του λαού, τη δηµαγωγία, τη χειραγώγηση, την
καλλιέργεια προσωπολατρίας και στοχεύει στην πολιτιστική υποβάθµιση του λαού
και την καθήλωσή του στο περιθώριο των εξελίξεων». Η σηµερινή όµως δηµοκρατία
δεν πρέπει να παραπλανά το λαό της, να τον έχει στο περιθώριο των εξελίξεων, αλλά
συνδηµιουργό της στα κοινωνικά τεκταινόµενα. Σπουδαίο ρόλο στο κοινωνικό
κράτος διαδραµάτισε και διαδραµατίζει και η ορθόδοξη Εκκλησία64
. Η ΜΚΟ
«αλληλεγγύη» και το κοινωνικό έργο της Εκκλησίας, που τις περισσότερες φορές
είναι αφανές, προσπαθούν να απαλύνουν τον ανθρώπινο πόνο, να ανακουφίσουν τον
πάσχοντα αδελφό της που καθηµερινά καθοδηγείται και ποδηγετείτε από τον
λαϊκισµό και τη δηµαγωγίαΤα ΜΜΕ ως προσδιοριστικοί παράγοντες της κουλτούρας. Κανόνες
δεοντολογίας, ηθικές αξίες και ανθρώπινη συνείδηση.
Στο παράθεµα του βιβλίου µαθητή αναφέρεται η ταινία ‘Quiz show’, σε
σκηνοθεσία Ρ. Ρέντφορντ (Η.Π.Α. 1994) και αποκαλύπτει τα βρώµικα κόλπα και οι
µέθοδοι που χρησιµοποιούν οι συντελεστές των ψυχαγωγικών τηλεοπτικών
εκποµπών, για να διατηρούν το ενδιαφέρον του κοινού, να το χειραγωγούν και να
περνούν τα δικά τους µηνύµατα. «Αναφέρεται ειδικότερα στα τηλεπαιχνίδια της
δεκαετίας του ’50 που µεσουρανούν στα τηλεοπτικά δίκτυα της Αµερικής τάζοντας
χρήµα και δόξα στους τηλεθεατές. Στον βωµό της τηλεθέασης οι συντελεστές του
πιο δηµοφιλούς τηλεπαιχνιδιού δε διστάζουν να προσφέρουν ένα µεγάλο χρηµατικό
ποσό στον ικανότερο παίκτη του τελικού, προκειµένου να απαντήσει λανθασµένα και
να κερδίσει ένας άλλος, πιο εµφανίσιµος και αγαπητός στο κοινό»65
.
Ακόµη, οι διαφηµίσεις καθορίζουν τις καταναλωτικές συνήθειες, την
αισθητική, τη µόδα, ακόµα και την κουλτούρα. «Δηµιουργούν ενίοτε ανάγκες
τεχνητές, προκειµένου να σπεύσει το κοινό να τις καλύψει αγοράζοντας τα
διαφηµιζόµενα προϊόντα, τα οποία µπορεί να είναι και βλαπτικά όπως ο καπνός, το
αλκοόλ κτλ. Μήπως, λοιπόν, γινόµαστε κι εµείς, το κοινό, µηχανικά γρανάζια ενός
ατέρµονος παιχνιδιού που έχει στόχο την όλο και µεγαλύτερη κατανάλωση;»66
. Τα
άτοµα σηµειώνουν οι συγγραφείς, «εθίζονται στον καταναλωτισµό, σε σκηνές βίας
τις οποίες πολλές φορές, ιδίως τα παιδιά, σπεύδουν να µιµηθούν µε τραγικές
συνέπειες καθώς συγχέουν τις τηλεοπτικές εικόνες µε την πραγµατικότητα»67
.
Επίσης, «οι διαφηµίσεις πουλάνε το όνειρο, προτείνουν συµβολικούς
σύντοµους δρόµους προς µια γρήγορη κοινωνική ανέλιξη, χωρίς ηθικούς φραγµούς.
Κυρίως διαχέουν τα σύµβολα και θεσπίζουν τη λατρεία του αντικειµένου όχι για τις
πρακτικές υπηρεσίες που µπορεί να προσφέρει, αλλά για την εικόνα που επιτρέπει
στους καταναλωτές να αποδώσουν στον εαυτό τους. Τα σποτ πουλάνε την άνεση κι
όχι ένα πλυντήριο πιάτων, την οµορφιά κι όχι ένα σαπούνι, το κύρος κι όχι ένα
αυτοκίνητο. Σε κάθε περίπτωση πουλάνε. Παρουσιάζουν ευχάριστα µοντέλα που µας
κάνουν να θέλουµε να ταυτιστούµε µαζί τους. Σ’ αυτά τα µοντέλα χαζεύουµε λίγο και
ένα κοµµάτι από τον εαυτό µας».
68
.
Για το σκοπό αυτό θεσµοθετήθηκαν οι αρχές δεοντολογίας του
δηµοσιογραφικού επαγγέλµατος
69
, σύµφωνα µε τις οποίες ο δηµοσιογράφος δικαιούται
και οφείλει: «…..Να µεταδίδει την πληροφορία και την είδηση ανεπηρέαστα από τις
προσωπικές πολιτικές, κοινωνικές, θρησκευτικές, φυλετικές και πολιτισµικές απόψεις
ή πεποιθήσεις του. Να ερευνά προκαταβολικά, µε αίσθηµα ευθύνης και µε επίγνωση
των συνεπειών, την ακρίβεια της πληροφορίας ή της είδησης που πρόκειται να
µεταδώσει»70
.
Σηµειώνουν ακόµη οι συγγραφείς ότι «οι κανόνες δεοντολογίας δεν
αποτελούν νοµικούς κανόνες, αλλά επιταγές οι οποίες συγκεκριµενοποιούν ηθικές
αξίες». Η παράβασή τους δεν επιφέρει έννοµες συνέπειες αλλά µόνον ηθικής φύσεως
κυρώσεις. Καθώς οι «κανόνες της ηθικής πηγάζουν από τη συνείδηση του ανθρώπου
και δεν αποτελούν έκφραση της πολιτειακής εξουσίας, οι κυρώσεις που συνδέονταιµε την παραβίασή τους µπορούν να προέλθουν µόνον από τη συνείδηση του
ανθρώπου –είτε σε ατοµικό επίπεδο (τύψεις), είτε συλλογικά (κοινωνική κατακραυγή
και αποδοκιµασία)– όχι όµως από τους πολιτειακούς θεσµούς»71
.
Στη συνέχεια τονίζεται από τους συγγραφείς ότι «το δίκαιο και η ηθική
αποτελούν δύο κύκλους οι οποίοι τέµνονται µεταξύ τους. Για την ακρίβεια υφίσταται
µια διαρκής αλληλεπίδραση των δύο χώρων, η οποία επιτρέπει στους κανόνες της
κοινωνικής ηθικής να παρεισφρήσουν στις ρυθµίσεις του θετικού δικαίου»72
.

Παγκόσµια Δικαιοσύνη
Όσον αφορά την ύπαρξη παγκόσµιας δικαιοσύνης οι συγγραφείς παραθέτουν
παραθέµατα ενδεικτικής βιβλιογραφίας και παράλληλα θέτουν ερωτήµατα, όπως
«Γιατί δεν µπορεί να υπάρξει νέα Νυρεµβέργη (Παγκόσµια Δικαιοσύνη)». Στη συνέχεια
παραθέτουν διάφορα επιχειρήµατα, µεταξύ των οποίων είναι η διαφορά δικαίου και
ηθικής. «Επειδή η παγκόσµια κοινότητα δεν είναι πολιτειακά οργανωµένη, δεν
υπάρχει διεθνής νοµοθετική εξουσία, οι κανόνες που θα έπρεπε να εφαρµόσει ένα
διεθνές ποινικό δικαστήριο δεν θα ήσαν κανόνες δικαίου, αλλά κανόνες ηθικής, που
όµως από τη φύση τους δεν είναι εξαναγκαστοί και δεν µπορούν να συνδεθούν µε
ποινικές κυρώσεις».
Στη συνέχεια του κειµένου οι συγγραφείς τονίζουν, παρεµβάλλοντας
απόσπασµα του Γώγου, ότι η εθνική και η διεθνής δεν µπορεί να αγνοεί θεµελιώδη
ηθικά αιτήµατα, όπως της προστασίας και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου.
Συγκεκριµένα, «…Το επιχείρηµα αυτό ακολουθεί ένα πεπαλαιωµένο φιλοσοφικό
ρεύµα, που παραγνωρίζει τον υφιστάµενο στενό σύνδεσµο δικαίου και ηθικής.
Εκδήλωση του συνδέσµου αυτού αποτελεί ότι ορισµένοι βασικοί κανόνες και αρχές
του τµήµατος της ηθικής που αποκαλείται καθηκοντολογία (είναι ένα βασικό, αν και
όχι το µόνο, τµήµα της ηθικής) συµπίπτουν κατά περιεχόµενο µε ορισµένες
θεµελιώδεις ρυθµίσεις των περισσότερων σύγχρονων νοµοθεσιών (και ιδίως
συνταγµάτων), αλλά και πολλών σηµαντικών διεθνών συµβάσεων. Αυτή η σύµπτωση
δεν είναι τυχαία. Δηλώνει, από τη µια πλευρά, την επιτακτικότατα ορισµένων
καθολικής ισχύος ηθικών καθηκόντων και, από την άλλη πλευρά, το ότι µια έννοµη
τάξη, εθνική ή διεθνής, που να είναι άξια του ονόµατός της, δεν µπορεί στον πυρήνα
της να αγνοεί ορισµένα θεµελιώδη ηθικά αιτήµατα και πρώτο από όλα αυτό της
προστασίας της αξίας και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου. Νοµίζω ότι ακριβώς αυτό
είναι και το βασικό δίδαγµα της Νυρεµβέργης»73
.

Ένωση των κρατών µε κοινές πολιτιστικές αξίες
Η Ευρωπαϊκή Ένωση των κρατών-µελών συστήθηκε για να ενώσει τους
λαούς της Ευρώπης. Έτσι, «ο άνθρακας και ο χάλυβας, οι πρώτες ύλες του πολέµου
κατά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο, θα µετατρέπονταν υλικά και συµβολικά σε µέσο
συνεργασίας, συµφιλίωσης και ειρήνης». «… Απώτερος στόχος αυτής της κατ’ αρχήν
γαλλογερµανικής συµφιλίωσης και πρώτης Ένωσης ήταν η ενοποίηση όλων των
δηµοκρατικών κρατών της ευρωπαϊκής ηπείρου»74
. Αυτή η Ένωση ως βασικά
ενοποιητικά στοιχεία µπορεί να χρησιµοποιήσει, σηµειώνουν οι συγγραφείς, το ρόλοπου διαδραµατίζει ο χριστιανισµός σ’ αυτή την ένωση κρατών και γενικά τον
ιδιαίτερο ρόλο που διαδραµατίζουν οι χριστιανικές οµολογίες75
.
Υπάρχουν όµως και πολλά πράγµατα που τους ενώνουν και τους κάνουν
«διακριτούς» από τον υπόλοιπο κόσµο. Πρόκειται για τις κοινές αξίες της ευρωπαϊκής
πολιτισµικής κληρονοµιάς, όπως η δηµοκρατία, η ελευθερία, η κοινωνική δικαιοσύνη
76
.
Ακόµη, η Ε.Ε. αποδίδει ιδιαίτερη σηµασία στο ανθρώπινο δυναµικό και την
κατάρτισή του77
. Το ευρωπαϊκό οικοδόµηµα στηρίχθηκε πάνω στην κλασική
Ελληνική Παιδεία και στον ενιαίο τρόπο σκέψης. Στηρίχθηκε πάνω στις κοινές
γλωσσικές ρίζες και αυτές έχουν τα ερείσµατά τους στην ελληνική γλώσσα. Εδώ
βρίσκεται και το µεγαλείο της γλώσσας αυτής. Όµως, κεντρική πολιτική της Ε.Ε.
αποτελεί ο σεβασµός της γλωσσικής πολυµορφίας. Παρεµβάλλεται σε παράθεµα
εικόνα του Πύργου της Βαβέλ προκειµένου να καταδειχτεί η γλωσσική πολυµορφία
στα πλαίσια της Ε.Ε78
.
Κοινωνία πολιτών και αντιµετώπιση παγκόσµιων κοινωνικών προβληµάτων
Οι συγγραφείς εκθέτουν τα παγκόσµια προβλήµατα της σηµερινής
παγκοσµιοποιηµένης κοινωνίας. «Η εξάλειψη της φτώχιας, των κοινωνικών
ανισοτήτων, η αντιµετώπιση της τροµοκρατίας, ο πυρηνικός αφοπλισµός, η
προστασία του περιβάλλοντος»79
, η παγκόσµια ειρήνη, αποτελούν µερικά από τα
σύγχρονα προβλήµατα που αντιµετωπίζει η διεθνής κοινότητα80
. Το µέγεθος και η
πολυπλοκότητα των προβληµάτων αυτών σφραγίζουν σήµερα τις διεθνείς σχέσεις.
Ακόµη, «…Η επικοινωνία, η συνεργασία και η αλληλεγγύη µεταξύ των
κρατών είναι απαραίτητη για την επίλυσή τους»81
.Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις
(Μ.Κ.Ο.) είναι νοµικά πρόσωπα µη κερδοσκοπικού χαρακτήρα που λειτουργούν σε
εθελοντική βάση και «δραστηριοποιούνται είτε σε εθνικό επίπεδο, οπότε
αναπτύσσουν τη δραστηριότητά τους σε ένα κράτος (π.χ. στην Ελλάδα, η Ελληνική
Επιτροπή για την Ύφεση και την Ειρήνη), είτε σε διεθνές επίπεδο, οπότε έχουν την
έδρα τους σε ένα κράτος και παραρτήµατα σε άλλα (π.χ. Διεθνής Αµνηστία, Γιατροί
Χωρίς Σύνορα, Greenpeace κτλ.)»82
.
Επίσης, η µεγαλύτερη ανθρωπιστική οργάνωση, Το Διεθνές Κίνηµα Ερυθρού
Σταυρού ενσαρκώνει το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Ιδρύθηκε στη Γενεύη το 1863
από τον Ελβετό τραπεζίτη Ερ. Ντυνάν. Πρόκειται για το µεγαλύτερο ανθρωπιστικό
δίκτυο στον κόσµο. Περιλαµβάνει τη Διεθνή Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού και
συµπλήρωσε 130 χρόνια από την ίδρυσή του83
.
Σήµερα, όµως, οι νέες συνθήκες της αγοράς πλήττουν τους ανειδίκευτους
εργαζοµένους ή και τους νέους….η εγκατάλειψη των ανθρωπιστικών σπουδών, η
µείωση του εισοδήµατος και του ελεύθερου χρόνου των εργαζοµένων, η αποµόνωση
και αλλοτρίωση των ανθρώπινων σχέσεων
84
. Στην κατάσταση αυτή ιδιαίτερο ρόλο
µπορεί να διαδραµατίζει η αξία του ανθρωπισµού, που ενσαρκώνεται από την
ορθόδοξη χριστιανική οµολογία.

Πολιτισµός, Αλλοτρίωση των σηµερινών ανθρωπίνων σχέσεων- ανθρωπιστική
παιδεία
Η ιστορία και η παράδοση ενός τόπου, σηµειώνουν οι συγγραφείς, είναι το
αξιακό υπόβαθρο πάνω στο οποίο κτίζεται ο πολιτισµός του85
. Στις µέρες µας, όµως,
σ’ όλο τον κόσµο η αµερικανική κουλτούρα κυριαρχεί στις συναλλαγές, το γλωσσικό
ιδίωµα, την επικοινωνία, τη µουσική, τον καταναλωτικό τρόπο ζωής, από τα
λογισµικά των Η/Υ µέχρι τα φαστ φουντ και τις ταινίες του Χόλυγουντ
86
. Η
παγκοσµιοποίηση και η αλληλεξάρτηση των λαών προσέδωσε στην εξωτερική
πολιτική καινούργιο νόηµα87
. Φωτισµένοι παιδαγωγοί, όπως ο Δηµήτρης Γληνός και
ο Αλέξανδρος Δελµούζος, αγωνίστηκαν για το ιδανικό της ανθρωπιστικής παιδείας
88
.
Ο Γ. Σεφέρης αναφωνεί: «Ανήκω σε µια χώρα µικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι
στη Μεσόγειο, που δεν έχει άλλο αγαθό παρά τον αγώνα του λαού, τη θάλασσα και
το φως του ήλιου. Είναι µικρός ο τόπος µας, αλλά η παράδοσή του είναι τεράστια και
το πράγµα που τη χαρακτηρίζει είναι ότι µας παραδόθηκε χωρίς διακοπή. Η ελληνική
γλώσσα δεν έπαψε ποτέ της να µιλιέται [...]. Άλλο χαρακτηριστικό αυτής της
παράδοσης είναι η αγάπη της για την ανθρωπιά, κανόνας της είναι η δικαιοσύνη»
89
.
Επίσης, ο Antoine de Saint-Exupery σηµειώνει «Ο πολιτισµός είναι µια
κληρονοµιά από πεποιθήσεις, έθιµα και γνώσεις που συσσωρεύονται αργά στην
πορεία των αιώνων, στοιχεία που µερικές φορές είναι δύσκολο να εξηγήσουµε µε τη
λογική. Αποκαλύπτονται, όµως, από µόνα τους σαν µονοπάτια που οδηγούν κάπου,
ανοίγοντας στον άνθρωπο την εσωτερική του διάσταση»,
90
.
Αυτή η διατήρηση της ελληνικής πολιτισµικής ταυτότητας, του πολιτισµού
της ανθρωπιάς και της δικαιοσύνης συντελείται από τους Έλληνες της διασποράς.
Μεταξύ άλλων παραγόντων συντελούν στην διατήρηση της πολιτιστικής
κληρονοµιάς είναι και «….Η ορθόδοξη εκκλησία που συµβάλλει στη διατήρηση της
ελληνικής εθνικής ταυτότητας διαµέσου του Οικουµενικού Πατριαρχείου και των
περιοχών εκκλησιαστικής επιρροής του (Ευρώπη, Αµερική και Αυστραλία)»91
.
Τους συγγραφείς απασχολούν η σχέση παράδοσης και νεωτερικότητας στο
σηµερινό πολιτισµό µας. Αναζητούν από τη βιβλιογραφία τις πηγές έµπνευσης του
ελληνικού πολιτισµού, αναφέροντας σχετικά «Στη διαχρονική διαστρωµάτωση του
ελληνικού πολιτισµού έχει καίρια σηµασία να φανεί και να λειτουργήσει διδακτικά η
σχέση παράδοσης και νεωτερικότητας, διατήρησης και ανανέωσης, µίµησης και
δηµιουργικής αφοµοίωσης. Γιατί αυτό που χρειάζεται ο πολιτισµός σήµερα είναι νέες
πηγές έµπνευσης και αναγέννησης µέσα από υπερχρονικές αξίες που µπορούν να
χρησιµοποιηθούν ως αφετηρία ουσιαστικής ανανέωσης, ως πηγή δηµιουργίας.έννοιες όπως λ.χ. η ελευθερία, η αξιοπρέπεια, η δηµοκρατία, η αποδοχή τής
διαφορετικότητας, ο σεβασµός στον άνθρωπο ως άνθρωπο, η ειλικρινής επικοινωνία
ως συνάντηση ανθρώπου µε άνθρωπο, η αγάπη στον άλλο, η εξασφάλιση µιας
ποιοτικής παιδείας για όλους, η αίσθηση του µέτρου και η αίσθηση ορίων, η διάκριση
(µε το βάθος της χριστιανικής µοναστικής σύλληψης), η αναζήτηση της ουσίας, δηλ.
έννοιες στις οποίες στηρίχτηκε– όσο µπόρεσε –ο ελληνικός πολιτισµός, εν µέρει και
άλλοι πολιτισµοί και, οπωσδήποτε, ο ευρωπαϊκός πολιτισµός στις καλές του στιγµές.
Αυτές είναι που µπορούν να δώσουν ένα νέο στίγµα, ένα πρότυπο ζωής στον
πολλαπλώς αποπροσανατολισµένο σύγχρονο άνθρωπο»92
.
Ποιος όµως ποιος θα πληροφορήσει τον σηµερινό άνθρωπο για την ακριβή
κατάσταση που βρίσκεται. Σ’ έναν κόσµο «που αµφιβάλλει ολοένα και περισσότερο
για τον εαυτό του, η Φιλοσοφία και η θρησκεία είναι εκ των προτέρων οι πιο
αρµόδιες να τον πληροφορήσουν για την ακριβή κατάσταση και θέση στην οποία
βρίσκεται…. όσοι ζητούν να µάθουν τον λόγο τής ιστορικής ανάγκης και αισθάνονται
εξ ονόµατος της εποχής τους την αγωνία τής απουσίας απαντήσεων και συνάµα το
βάρος τού υπαρξιακού ερωτήµατος, στοχάζονται και φιλοσοφούν»93
.

Ελληνική ταυτότητα- χριστιανική πίστη του ελληνισµού της διασποράς
Οι κοινωνικοοικονοµιικές συνθήκες στον ελλαδικό χώρο ανάγκασαν µεγάλο
µέρος πληθυσµού της Ελλάδας να µεταναστεύσει σε διάφορα µέρη της γης. Η ταινία
«Αµέρικα, Αµέρικα» αµερικανικής παραγωγής (1963), σε σκηνοθεσία Ηλ. Καζάν
αποτελεί µια επική καταγραφή της µετανάστευσης και της ζωής των ανθρώπων να
µεγαλώσουν τη σηµερινή Αµερική. «Ο σκηνοθέτης αντλεί έµπνευση από τις ρίζες του
και σκιαγραφεί το αξέχαστο πορτρέτο ενός συνηθισµένου Έλληνα µετανάστη στην
αγωνιώδη αναζήτηση µιας καλύτερης ζωής στο Νέο Κόσµο....»94
, διατηρώντας τα
ιδεώδη του και τις ηθικές αξίες της χώρας από όπου µετανάστευσε.
Ακόµη, µε αγώνες και θυσίες, «οι Έλληνες του Πόντου διατήρησαν τη
χριστιανική πίστη και την ελληνική τους ταυτότητα»95
. «Την περίοδο 1916-1923
συντελέσθηκε η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Χιλιάδες πέθαναν στις
εξορίες, τις φυλακές, τα τάγµατα εργασίας. Πολλοί αναγκάστηκαν να πάρουν τον
δρόµο της προσφυγιάς. Η προσφυγοποίηση δεκάδων χιλιάδων Ποντίων ενεργοποίησε
τις ελληνικές κοινότητες της Ρωσίας, οι οποίες µε αίσθηµα αλληλεγγύης συνέδραµαν
και περιέθαλψαν τους πρόσφυγες»96
.
Σήµερα, «ο παρευξείνιος ελληνισµός ανασυγκροτείται στις περιοχές της
Μαριούπολης και του ντονιέκς. Συνεχίζει ακόµη να αγωνίζεται για τη διατήρηση της
εθνικής συνείδησης, του ελληνικού πολιτισµού και της χριστιανικής πίστης». Η ζωή
των Ελλήνων στις περιοχές αυτές «προσανατολίζεται προς µια πολιτιστική
αναγέννηση στη γλώσσα, τη θρησκεία, τη συντήρηση της ιστορικής µνήµης»97
.
Επίσης, η ελληνική παροικία, κυρίως της Αλεξάνδρειας, χαρακτηρίστηκε από
πλούσια πνευµατική ζωή και προσφορά ουσιαστικού έργου στην εκπαίδευση και τη
φιλανθρωπία. Βάση και συνέχεια του ελληνισµού στην Αίγυπτο αποτελεί το
ελληνορθόδοξο πατριαρχείο Αλεξάνδρειας µε δικαιοδοσία στον αφρικανικό χώρο98
.
Ακόµη, η ελληνική οµογένεια που ζει και εργάζεται στην µακρινή Αυστραλία,
έχει την πολιτική δύναµη και ασκεί επιρροή στην πολιτική της Αυστραλίας, όταν
επηρεάζονται εθνικά συµφέροντα της Ελλάδας
99
.

Νοµική ρύθµιση, ηθικές αξίες και µεταξύ τους σχέση
Πολλές φορές, όµως, η νοµική ρύθµιση εµφανίζεται αναποτελεσµατική και
χρειάζεται την στήριξη θεµελιωδών αρχών ή αξιών ηθικής σηµασίας για να
εξασφαλίσει µια εφαρµογή αποτελεσµατική. Π.χ η οριοθέτηση της ελευθερίας
καθενός πρέπει να γίνεται µε το ίδιο µέτρο, µε το οποίο οριοθετείται και σε βάρος του
η ελευθερία κάθε άλλου ανθρώπου, έχει επιβιώσει στον φιλοσοφικό στοχασµό ως
έγκυρη ηθική αξία, την οποία προσδιορίζουµε µε την, οπωσδήποτε, αόριστη νοµική
έννοια της "δικαιοσύνης"
100
.
«Τα όρια της Ηθικής και του Δικαίου στη βιοτεχνολογία αποδεικνύονται
πορώδη ή ρευστά. Οι σχέσεις τους επαναπροσδιορίζονται. Αυτό δεν σηµαίνει ότι το
Δίκαιο και η Ηθική στον χώρο της βιοτεχνολογίας ή της βιοϊατρικής
αλληλοαναιρούνται και η Ηθική υποκαθιστά το Δίκαιο»
101
.
Με τον Ν. 2667 ΦΕΚ Α 281/18-12-1998 «συστάθηκε Εθνική Επιτροπή για τα
Δικαιώµατα του Ανθρώπου και Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής. Η Επιτροπή
παρακολουθεί και επεξεργάζεται τα ηθικά, κοινωνικά και νοµικά ζητήµατα που
προκύπτουν µε εντεινόµενο ρυθµό από τη διαρκή εξέλιξη της βιολογίας, της
βιοϊατρικής, της γενετικής και της βιοτεχνολογίας»
102
.
Το διήγηµα του Αλέξανδρου Παπαδιαµάντη Ο γάµος του Καραχµέτη, στο
οποίο ο συγγραφέας αποτυπώνει µε γλαφυρότητα την αδυναµία της συζύγου τού
Κουµπή, της Σεραϊνώς, να αποκτήσει παιδιά, γεγονός το οποίο οδηγεί τον Κουµπή να
πάρει και δεύτερη σύζυγο, τη «ροδόπλαστη», αλλά και γόνιµη Λελούδα. Η Σεραϊνώόχι µόνο συµφωνεί, αλλά και παρακαλεί τον Κουµπή να την αφήσει να ανατρέφει τα
παιδιά που θα κάνει µε τη Λελούδα,τη “δανεική”, θα έλεγε κανείς σήµερα, µητέρα.
«...Η Σεραΐνα επέζησε δέκα ή δώδεκα έτη, όσα ήρκουν δια ν’ αναθρέψει τα τέκνα του
Κουµπή. Ανεπαύθη κ’ ετάφη έξωθεν του ναΐσκου του Αγίου Δηµητρίου...Όταν επήγαν
µετά τρία έτη να σκάψουν για την ανακοµιδή των λιψάνων της, λεπτόν θεσπέσιον
άρωµα ως βασιλικού, µόσχου και ρόδου άµα, ανήλθεν εις τους µυκτήρας του ιερέως,
του σκάπτοντος εργάτου, της Λελούδας και δύο άλλων παρισταµένων γυναικών. Τα
κόκαλά της είχον ευωδιάσει.»
103
.
«Πολλά χρόνια αργότερα, το νοµοσχέδιο για την ιατρική υποβοήθηση στην
ανθρώπινη αναπαραγωγή έρχεται να δικαιώσει τη Σεραϊνώ. Η γυναίκα που επιθυµεί
να αποκτήσει παιδί και δεν µπορεί για ιατρικούς λόγους, έχει το δικαίωµα να ζητήσει
τη βοήθεια µιας άλλης γυναίκας, που θα κυοφορήσει για λογαριασµό της)»
104
.

Το νεότερο ελληνικό κράτος συνέχεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Οι συγγραφείς καταδεικνύουν την συνέχεια και ενότητα του σύγχρονου
ελληνικού κράτους. Μεταξύ άλλων αναφέρουν, «Οι κοινότητες της Τουρκοκρατίας
ως προς τη δοµή, συνεχίζουν το βυζαντινό «χωρίον», δηλαδή τη µικρότερη
διοικητική µονάδα του βυζαντινού κρατικού συστήµατος. Ο χαρακτήρας των
κοινοτήτων και του χωρίου δεν ήταν εθνολογικός, αλλά θρησκευτικός, δηλαδή
συνενώνονταν σε αυτές τις διοικητικές µονάδες πιστοί από ποικίλη εθνολογική
προέλευση»
105
.
Ακόµη και ο Μέγας όρκος των Φιλικών
106
, διακρίνεται για την εµµονή των
φιλικών στις αξίες της ελευθερίας, της Θείας δικαιοσύνης, της πατρίδας,
«…Ορκίζοµαι εις εσέ, ω ιερά και αθλία πατρίς! Ορκίζοµαι εις τας πολυχρονίους
βασάνους σου. Ορκίζοµαι εις τα πικρά δάκρυα, τα οποία τόσους αιώνας έχυσαν τα
ταλαίπωρα τέκνα σου! Εις τα ίδιά µου δάκρυα, τα οποία χύνω κατ’ αυτήν την
στιγµήν! Εις την µέλλουσαν ελευθερίαν των οµογενών µου ότι αφιερώνοµαι όλος εις
εσέ! Εις το εξής συ θέλεις είσαι η αιτία και ο σκοπός των διαλογισµών µου, το όνοµά
σου ο οδηγός των πράξεών µου και η ευτυχία σου η ανταµοιβή των κόπων µου! Η
θεία Δικαιοσύνη ας εξαντλήση επί της κεφαλής µου όλους τους κεραυνούς της
δικαιοσύνης της…, ανίσως λησµονήσω µίαν στιγµήν και δεν εκπληρώσω το χρέοςµου, ο θάνατος ας είναι η άφευκτος τιµωρία του αµαρτήµατός µου, δια να µην
µολύνω την αγιότητα της Εταιρίας µε την συµµετοχήν µου»
107
.

Ανθρώπινες αξίες και χριστιανισµός
Σηµαντικό ρόλο στην αναγνώριση της ανθρώπινης αξίας διαδραµάτισε και ο
Χριστιανισµός. Όπως έχει ειπωθεί χαρακτηριστικά «Ο Ευρωπαίος, ακόµη και άθεος,
δεν παύει να είναι δέσµιος µιας ηθικής, δέσµιος διάφορων ψυχικών επιταγών που
ορίζουν την συµπεριφορά του και είναι βαθιά ριζωµένες στην χριστιανική
παράδοση»
108
. Έτσι, η χριστιανική παράδοση διαδίδει στον ευρωπαϊκό χώρο αξίες
όπως η ισότητα των ανθρώπων, η ισότητα των φύλων, ο σεβασµός της ανθρώπινης
αξιοπρέπειας
109
. Εµείς θα προσθέταµε ότι πάνω από όλα το φιλάνθρωπο πνεύµα του
χριστιανισµού110
.
Έτσι, «…Λόγω αυτής της µεταλλασσόµενης και συνεχώς εξελισσόµενης
κοινωνικής πραγµατικότητας στην Ευρώπη, υφίσταται, όντως, ανάγκη µιας νέας
θεολογικής και διαθρησκειακής θεώρησης της πολυπολιτισµικότητας και
θρησκευτικής ετερότητας στον σηµερινό κόσµο των πολυµέσων, της βιοτεχνολογίας
και πληροφόρησης και αυτό θα επιτευχθεί µε την θρησκευτική αγωγή στα σηµερινά
σχολεία. Η νέα αυτή θεώρηση θα πρέπει να λάβει υπόψη της και άλλους παράγοντες,
όπως την διαπολιτισµική αγωγή, την διαφορετικότητα και να διαδραµατίσει µια
πρωτοπόρα διαδικασία, “κοµίζοντας µιαν άλλη µαρτυρία για την αξία και ποιότητα
της ζωής του ανθρώπου και του κόσµου
111
.
Συµπερασµατικά θα λέγαµε ότι τα βιβλία Πολιτική και Δίκαιο της Β΄ τάξης
Γενικού Λυκείου προβάλλονται έντονα οι έννοιες του ανθρωπισµού, της
ανθρωπιστικής παιδείας και της καλλιέργειας πνεύµατος αλληλεγγύης µεταξύ των
χωρών του κόσµου, πράγµα το οποίο αποτελεί βασική αρχή του χριστιανικού
πνεύµατος και της συλλογικής κοινωνικής ηθικής, αρχές πάνω στις οποίες έχει
οικοδοµηθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε).


ΛΕΩΝΙΔΑ Β. ΚΑΤΣΙΡΑ (15-02-21012)
Comments