Το ατομικόν δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας της Εκκλησίας να καθορίζη η ίδια την ύλη του ΜτΘ

αναρτήθηκε στις 31 Ιαν 2014, 11:09 π.μ. από το χρήστη Πανελλήνια Ένωση Θεολόγων   [ ενημερώθηκε 31 Ιαν 2014, 11:14 π.μ. ]
Το κ. Γεωργίου Η. Κρίππα, Διδάκτορος Συνταγματικο Δικαίου

ς γνωστν τ τομικ δικαίωμα τς θρησκευτικς λευθερίας ναγνωρίζεται σ λους τος πολίτες (ρθρον 13 το Συντάγματος, ρθρον 9 τς Ερωπ. Συμβ. νθρ. Δικαιωμάτων ρθρον 10 τς Ερωπαϊκς Χάρτας νθρωπίνων Δικαιωμάτων) εδικώτερον ες λα τ φυσικ πρόσωπα κα βεβαίως κα ες τ νομικ πρόσωπα, πο εναι φορες το ν λόγ τομικο δικαιώματος, πως εναι ο κκλησίες κα ο θρησκευτικς ργανώσεις. Ες τ ν λόγ νομικ πρόσωπα ναγνωρίζεται π πλέον κα τ τομικν δικαίωμα «το ατοπροσδιορισμο τους», (εδικ νάπτυξη το ποίου χω παραθέσει παλαιότερον ες τ παρν περιοδικό)1, τοι τ δικαίωμα ν καθορίζουν ο διες τ τς σωτερικς τους ργανώσεως κα τ τς λατρείας τους, χωρς καμμία ρχ ν δικαιοται ν πέμβει κα ν καθορίσει κείνη τ στοιχεα ατ οδ πλάχιστον. λλως νακύπτει σοβαρ θέμα ντισυνταγματικότητος.

Εναι σαφς δ τι ες τν ν λόγ τομέα το ατοπροσδιορισμο τους περιλαμβάνεται κα διδασκαλία τς θρησκείας τους, πότε ο ν λόγ θρησκευτικς ργανώσεις μόνον κενες δικαιονται, ν προσδιορίζουν, συνθέτουν, καταρτίζουν κ.λπ. τν διδακτέαν λη τς θρησκείας τους κα εδικώτερον τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν ψέποτε, ποτεδήποτε κα π ποιονδήποτε φορέα ποφασισθε μία τοιαύτη διδασκαλία, ποία μπορε ν γίνεται ετε π τς διες τς θρησκευτικς ργανώσεις ετε π λλον φορέα κυρίως δ π τ κράτος, ταν ες τ κράτος ατ τ Σύνταγμά του προσδιορίζει ρισμένη θρησκεία ς πικρατοσα (πως π.χ. ες τν λ λάδα, γγλία, σκανδιναυϊκς χρες, χρες μ καθολικ θρησκεία, πο χουν συνάψει κονκορδάτο μ τν Πάπα κ.λπ.) πλειοψηφία το πληθυσμο νήκει σ συγκεκριμένη θρησκεία.

πισημαίνουμε δ πεκαιρί τι κατ ρθρον 2 το Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου τς Ερωπαϊκς Συμβάσεως νθρωπίνων Δικαιωμάτων τ ερωπαϊκ κράτη ποχρεονται, ν σέβονται τ δικαίωμα τν γονέων, ν ξασφαλίζουν δι τ τέκνα τους κπαίδευση σύμφωνη πρς τς θρησκευτικές τους πεποιθήσεις.

ς γνωστν ες τν λλάδα τ Σύνταγμα ες τ ρθρον 3 ναγνωρίζει ς πικρατοσα θρησκεία τν ρθόδοξο Χριστιανική, ναφέρεται δ ν συνεχεί ες τν ρθόδοξη κκλησία τς λλάδος, τς ποίας κα προσδιορίζει τν ργάνωσή της, τν παγωγή της ες τ Οκουμενικ Πατριαρχεο κα τος κανόνες πο τηρε. Ες δ τ ρθρον 16 παρ. 2 πιβάλλει μεταξ λλων τν δι τς παιδείας νάπτυξη τς «θρησκευτικς συνειδήσεως» τν μαθητν. ς γνωστν κα ς γίνεται παγίως δεκτόν, τοιαύτη νάπτυξη πραγματοποιεται δι τς διδασκαλίας το μαθήματος τν θρησκευτικν2.

Μέχρι στιγμς τ ρμόδιο π. θν. Παιδείας κα Θρησκευμάτων συντάσσει κα κδίδει τ διο λα τ σχολικ βιβλία, πο διανέμονται ες τος μαθητς διαμορφνον τν λην τους κατ τν βούλησή του. Τ διο σχύει κα δι τ βιβλίο το μαθήματος τν Θρησκευτικν. Βεβαίως γνωρίζουμε (κροθιγς ἐὰν δν χουμε νδιατρίψει εδικς ν προκειμέν) τεκμαίρεται (κατ λογικν συνέπειαν) τι τ ν λόγ πουργεο κατ τν σύνταξη τς λης τν σχολικν βιβλίων πευθύνεται ες τος εδικος γνστες το καθ καστα θέματος (κατ κανόνα μέσ το Παιδαγωγικο νστιτούτου συμφώνως πρς τ ρθρον 24 το Ν. 1566/ 1985), τος ποίους ετε συμβουλεύεται ετε τος ναθέτει τν σύνταξη τς λης, τν ποίαν τ διο τ πουργεο γκρίνει τελικς. Νομικ μως δέσμευση το πουργείου πρς σύνταξη ρισμένης λης ρισμένου μαθήματος δν πάρχει. πενθυμίζουμε π εκαιρί, τ πλθος διαμαρτυριν, πο εχαν διατυπωθε πανταχόθεν δι να σχολικ γχειρίδιο το μαθήματος τς στορίας, τ ποο νέφερε τι κατ τν μικρασιατικ καταστροφ ο λληνες τς Σμύρνης κα τν πέριξ πόλεων συνωστίζοντο ες τν παραλία πρς τέρψιν τους ( κάτι τέτοιο) κα χι διότι ο Τορκοι Τσέτες τος σφαζαν διακόπως κα κινδύνευε ζωή τους. Κα ποτιθεμένου (δηλ. βεβαιουμένου ες τν πραγματικότητα) τι ποψη ατ το σχολικο γχειριδίου ταν ντελς νακριβς κα προκλητικ κα κατ κολoυθίαν παράνομη, ντίστοιχη διοικητικ πράξη το πουργο, πο νέκρινε τ γχειρίδιο ατό, δν μποροσε ν ντιμετωπισθε, διότι ποτελοσε πράξη διοικητικ χι τομική, λλ κανονιστική, ποία ς γνωστν δν προσβάλλεται δι ατήσεως κυρώσεως (Π.Δ. 18/1989 ρθρον 47, τ ποο παιτε συνδρομ ν νόμου συμφέροντος μέσου κα προσωπικο). Τίθεται κατόπιν τούτου τ ρώτημα. Τ προαναφερθν τομικν δικαίωμα το “ατοπροσδιορισμο τν κκλησιν” (ς μία ποδιαίρεση το τομικο δικαιώματος τς θρησκευτικς λευθερίας), περιλαμβάνει κα τν καθορισμ το περιεχομένου τς διδασκαλίας τς πικρατούσης θρησκείας τς πισήμου νεγνωρισμένης κκλησίας τς κρατικς κκλησίας, χωρς μως ν χει ξασφαλίσει τν σύμφωνη γνώμη της;3 Τ θέμα ατ δν χει τεθε ποτ ες τν Χώραν μας εθέως (δηλ. π πλευρς Συντάγματος κα νόμου). πλς χουν κφρασθε κάποιες πόψεις πιφανειακές. μως πάντηση ες τ ν λόγ ρώτημα εναι σαφής. πισημαίνουμε πρς τοτο δύο διατάξεις το Νόμου 590/77, τς ξς: α) Τ ρθρον 2 το ν λόγ νόμου ναφέρει τι “ κκλησία τς λλάδος συνεργάζεται μετ τς Πολιτείας προκειμένου περ θεμάτων κοινο νδιαφέροντος ς τ τς χριστιανικς γωγς τς νεότητος”. Β) Τ δ ρθρον 9 ες μν τν παράγραφον 1 ναφέρει, ποες εναι ο ρμοδιότητες τς Διαρκος ερς Συνόδου, ες δ τ δάφιον (ε) μεταξ τν ν λόγ ρμοδιοτήτων προσδιορίζει κα τν ξς π λέξει: «Παρακολουθε τ δογματικν περιεχόμενόν των δι τ σχολεα τς στοιχειώδους κα μέσης κπαιδεύσεως προοριζομένων διδακτικν βιβλίων το μαθήματος τν Θρησκευτικν». Θ πρέπει δ ν δεχθομε κατ’ νάγκην, τι ratio τν ν λόγ διατάξεων δν εναι λλη π τ τι κα νόμος κα τ Σύνταγμα (ρθρον 16 παρ. 2) δν πιτρέπουν σ καμμία περίπτωση τ δόγματα κα διδασκαλία τς π το Συντάγματος καθιερουμένης ς πικρατούσης θρησκείας ( κκλησίας) ν νοθεύονται π κρατικς ρχς οδ π’ λάχιστον. Κα φυσικ δν πιτρέπεται, ν νοθεύονται (παραποιονται κ.λπ.) ες τν εαίσθητον χρο τς κπαιδεύσεως κα εδικώτερον σον φορ τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν. πομένως κκλησία κα συνεργάζεται μετ το κράτους κατ τ νωτέρω π το προκειμένου κα παρακολουθε τν ν συνεχεί ξέλιξη.

Τίθεται μως δ τ ρώτημα: ν ψει τν προαναφερομένων διατάξεων (πο χουν χαρακτήρα προκαταρκτικόν, συμβουλευτικόν, ποπτικν κ.ο.κ.), τί δέον γενέσθαι ν συνεχεί; Δηλ. τί δέον γενέσθαι, ἐὰν κκλησία διαπιστώσει τι Πολιτεία προέβη π.χ. ες διατύπωση λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ σχολεα νοθευούσης τν διδασκαλίαν της κα τς ρχές της; Ες τν περίπτωση ατν εναι σαφές, τι π κυκλοφορίας π.χ. σχολικο βιβλίου περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν, το ποίου λη παρεκκλίνει π τν διδασκαλία κα τ δόγματα τς ρθοδόξου πίστεως, χουμε διαμφισβητήτως «διατάραξη τς ρθοδόξου κκλησίας δι τεροδιδασκαλίας». Τν περίπτωση ατν τν χει δη προβλέψει νόμος ρητς κα χει μεριμνήσει δι τν ντιμετώπισή της. Πρόκειται περ το ρθρου 9 παρ. 1 δάφιον (ζ) το δίου ς νω νόμου 590/77, τ ποον ναφέρει, τι   Διαρκς ερ Σύνοδος (ΔΙΣ): «Ες περίπτωσιν διαταράξεως τς ρθοδόξου κκλησίας δι τεροδιδασκαλίας λλης πεμβάσεως ες βάρος ατς ζητε τν πέμβαση τν ρμοδίων ρχν». Φυσικ δ ν λόγ τεροδιδασκαλία λλη πέμβαση ς νω διάταξη δν μς προσδιορίζει π πο μπορε ν προέρχεται. ς κ τούτου κατ λογικν συνέπειαν θ πρέπει ν καταλήξουμε τι νέργεια ατ μπορε ν προέρχεται π πουδήποτε κα βεβαίως κα π κρατικν πηρεσίαν. ς μ ξεχνμε τι Ποινικς Κδιξ ες τ ρθρα 235 ως 263Β προβλέπει σειρν λην ξιοποίνων πράξεων διαπραττομένων π κρατικ ργανα κα μόνον. Ες τν παροσα δ περίπτωση οδόλως ποκλείεται παράβαση τν ς νω διατάξεων, ν συνιστ κα ξιόποινη πράξη (π.χ. προσηλυτισμό, παράβαση τν ρθρων 198 ως 201 το Ποινικο Κώδικος κ.λπ.) διαπραχθεσαν κα π κρατικ ργανο. Φυσικ πέμβαση τν ρχν, πο προβλέπει δ νόμος, δν φορ παραιτήτως ξιόποινο πράξη. Μπορε προσβολ ν μ εναι ξιόποινη, λλ ν παραβιάζει λλη διάταξη κα ν μ παραβιάζει καμμία διάταξη, λλ ν χει χαρακτήρα “τεροδιδασκαλίας”, τοι νοθεύσεως τς ρθοδόξου Πίστεως κατ τ μλλον ττον κα καθ’ οονδήποτε τρόπον.

πειδ μως πρόκειται δ περ θέματος λεπτο, δη νομοθέτης μερίμνησε δι τν πίλυσή του π τν ς νω διατάξεων το Νόμου 590/77. πομένως ο προαναφερόμενες διατάξεις δν ποτελον κενν γράμμα λλ τυγχάνουν πλή ρους φαρμογς κα μάλιστα «εδικς φαρμογς», φο κκλησία προσφύγει ες τς Δημόσιες ρχς γι ποιοδήποτε θέμα (κα βεβαίως κα δι τ π νάπτυξη) μπορε ν κάνει κα μ λλες γενικότερες διατάξεις (π.χ. Κδιξ Διοικητικς Διαδικασίας ρθρα 3, 4,16, 24, 25, 26). ρα ο πισημαινόμενες διατάξεις το Ν. 590/77 νέχουν λως διαιτέραν σημασίαν κα βεβαίως ποτελον παρέκταση το ρθρου 16 παρ. 2 το Συντάγματος καθ ν κταση πιβάλλει τν ες τος μαθητς τν σχολείων παροχ «θρησκευτικς συνειδήσεως». ν ναντί περιπτώσει ν λόγ συνταγματικ διάταξη θ πέβαινε γράμμα κενόν, καθ σον ες πσαν περίπτωση τυχν καταργήσεως ποδυναμώσεως το μαθήματος τν Θρησκευτικν νοθεύσεως τς λης του δν χουμε παροχ π το κράτους γνησίας (κατ τ Σύνταγμα) θρησκευτικς συνειδήσεως. Θ πρέπει δ περαιτέρω ν δεχθομε τι ο πίμαχες διατάξεις το Ν. 590/77 ς ποτελοσες ες τν πράξη φαρμογν το ρθρου 16 παρ. 2 το Συντάγματος δν δύνανται ν καταργηθον. Τ δεδομένο ατ τ χει πισημάνει κα νομολογία το Συμβουλίου πικρατείας, ποία χει δεχθε τι δν εναι δυνατ κατάργηση νόμου κδοθέντος πρς φαρμογν συνταγματικς διατάξεως, πομένως ξακολουθε, ν σχύει καταργηθες νόμος.4 λλ κόμη κα ν δν πρχε τοιοτος νόμος προβλέπων τν φαρμογν συνταγματικς δια τάξεως, διοίκηση θ φειλε, ν συμπεριφερθε κα ν δράσει ς ἐὰν νόμος ατς πρχε, ς χω ναλύσει εδικς παλαιότερον.5

πομένως τ πουργεο Παιδείας δν δικαιοται ν καθορίζει τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν φ αυτο, παρ μόνον μ συνεργασία κα γκριση ατς π τς κκλησίας. Κα τοτο διότι φορες το τομικο δικαιώματος τς θρησκευτικς λευθερίας εναι κα ρθόδοξος κκλησία, τ δικαίωμά της δ ατ παραβιάζεται, ψέποτε Πολιτεία ποφασίσει ν διδάσκει ς λη μαθήματος τν Θρησκευτικν τς ρθοδόξου κκλησίας κείμενο κείμενα, πο ν λόγ κκλησία θεωρε ς συμβίβαστα κατ τ μλλον κα ττον πρς τς ρχές της κα τν διδασκαλίαν της. Νομίζουμε πομένως τι οαδήποτε λλη ποψη δν μπορε ν εσταθήσει.

Τ δια κριβς σχύουν κα σ πολλ λλα κράτη τς Ερώπης, πάρχει δ π το προκειμένου τεράστια ad hoc νομολογία κα βιβλιογραφία, ες τν ποίαν ξίζει ν μβαθύνουμε. Κα ξεκινμε π τν Γερμανία, που συναντομε τ περισσότερο λικό, μ τ ποο χουν σχοληθε ο πλέον διαπρεπες συγγραφες κα πανεπιστημιακο καθηγητα κα χουν προβε σ λεπτομερες ναλύσεις μ κτεν πιχειρηματολογία. δο λοιπν τί προκύπτει εδικώτερον ν προκειμέν:

1) Τ Συνταγματικ Δικαστήριο τς Γερμανίας (Bundesverfassungsgericht) ες τν πόφαση το BverfGE 123, 39, 52 π.6 πισημαίνει τι τ ρθρον 7 παρ. 3 το γερμανικο Συντάγματος (Grundgesetz) κατοχυρώνει τ τομικν δικαίωμα τς Χριστιανικς κκλησίας, ν παιτε π τ κράτος, ν καθορίζει τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν, μόνον μετ σύμφωνη γνώμη (in Ubereinstimmung) τς κκλησίας7.

2)Ο v. von Munch κα Kunig ες τ μόλις κυκλοφορσαν ες 6ην κδοση γνωστ κλασσικ ργο τους, πο ποτελε ρμηνεία κατ ρθρον το Συντάγματος8 ναφέρουν τι τ δικαίωμα τς κκλησίας ν καθορίζει δια τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν συνιστ τομικν δικαίωμα πρ ατς εθέως κ το Συντάγματος προβλεπόμενο, πικαλονται δ τν προαναφερομένην πόφαση το Συνταγματικο Δικαστηρίου.

3) Ο πίσης γνωστο πομνηματιστα το γερμανικο Συντάγματος Jarras-Pierroth ες τ πίσης μόλις κυκλοφορσαν ες 12ην κδοση κλασσικ ργο τους9 ναφέρουν, τι oι κκλησίες εναι φορες (Τrager) το τομικο δικαιώματος το καθορισμο τς λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν.

4)  F. Hufen10 ναφέρει τι τ ν λόγ τομικν δικαίωμα (δηλ. τς ποχρεώσεως το κράτους ν καταρτίζει τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν μόνον κατόπιν συμφώνου γνώμης τς ντιστοίχου Χριστιανικς κκλησίας) θεμελειώνει δικαίωμα τς κκλησίας, ν ντιτίθεται ες πσαν νάμιξη το κράτους π το περιεχομένου τς διδασκαλίας το μαθήματος τν Θρησκευτικν11, χι μόνον ρχικς λλ κα ες πσαν περαιτέρω μεταβολ τς λης. ναφέρει δ ν συνεχεί τι κκλησία εναι φορες το ν προκειμέν ξειδικευμένου τομικο δικαιώματος κα χει λες τς ξ ατο προκύπτουσες ξουσίες.

5) Ο Epping−Hillburger12 ναφέρουν τι πσα παρέκκλιση το κράτους κ τν π τς προαναφερομένης συνταγματικς διατάξεως πιβαλλομένων ες ατ ποχρεώσεων ποτελε παραβίαση/προσβολ τομικο δικαιώματος ναγνωριζόμενου ες τν κκλησία.

6)  Rudolf Schmidt13 ναφέρει τι ς νω συνταγματικ διάταξη θεσπίζει τομικ δικαίωμα τν κκλησιν κα παίτησή τους π τ κράτος, ν εσαγάγει ες τ σχολεα λην το μαθήματος τν Θρησκευτικν σύμφωνη μ τν διδασκαλίαν τους, πικαλούμενος ad hoc νομολογία.

7) Κα πρς ποφυγν σκόπων παναλήψεων πισημαίνουμε τι τ δια κριβς δέχονται κα πλθος λλων Γερμανν συνταγματολόγων μεταξ τν ποίων κα ο πι γνωστο Ipsen14, SchmidtSeitel15, Epping16, v. Campenhausen  de Wall17,Winter18, Classen19. πισημαίνουμε δ π εκαιρί τι κτενέστερη μελέτη ες Γερμανία περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν (κτάσεως 71 σελίδων) εναι το πανεπιστημιακο καθηγητο Christoph Link20, ποία ες τν σελ. 448 (το τόμου ες τν ποον δημοσιεύεται) ναφέρει τι τ μάθημα τν Θρησκευτικν ες τν Γερμανία τυγχάνει κατ οσίαν «κηρυγματικ» (π λέξει «Kerygmatischer Religionsunterricht») λλως «κκλησία ντς το σχολείου» (π λέξει «Kirche in der Schule»). διος συγγραφες (σελ. 492) ναφέρει τι ναντίον τς οτω πως καθοριζομένης λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν π τν κκλησία, δν ναγνωρίζεται ες τν πολίτη δικαίωμα προσφυγς ες τ δικαστήρια μ ατημα τν λλοίωση κατάργησή του. ντιθέτως ξίωση κατ το κράτους μ ατημα ν διδάσκει ς μάθημα τν Θρησκευτικν τν λη, πο καθορίζει κκλησία, εναι γώγιμη (klagbar)21.

ξίζει πίσης ν πισημάνουμε τι οπροαναφερόμενοι συγγραφες von Munch−Kunig ες τ παραπεμπόμενο ργον τους (σελ. 661) ναφέρουν τι τ ν λόγ τομικ δικαίωμα δν θεσπίζεται μόνον πρ τς κκλησίας, λλ κα πρ το κράτους, καθ σον τ μάθημα τν Θρησκευτικν ποτελε συγχρόνως κα θικ διδασκαλία τν μαθητν κα συντελε, ες τ ν γίνουν ντιμοι κα θικο πολίτες.

8) Πρέπει πίσης ν πισημανθε τι Detterbeck22 ναφέρει τι προμνημονευθεσα διάταξη το ρθρου 7 το Συντάγματος εναι εδικ κα περέχει τς γενικς το ρθρου 4 (πο ναφέρεται ες τ τομικ δικαίωμα τς θρησκευτικς λευθερίας) βάσει τς ρχς jus specialis derogat generalis.

9) Πέραν τν συνταγματολόγων τ δια δέχονται κα ο ναφερόμενοι εδικς ες τ μάθημα τν Θρησκευτικν συγγραφες, κ τν ποίων πισημαίνουμε τν Uta Hildebrandt23, τς ποίας τ ν ποσημειώσει παραπεμπόμενο ργο φορ εδικς τ μάθημα τν Θρησκευτικν ναφέρει ,τι κα ο προηγούμενοι συγγραφες, προσθέτει δέ, τι εδικώτερον λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν θ πρέπει ν περιέχει ,τι κκλησία θεωρε ς λήθεια. Περαιτέρω ναφέρει τι τυχν ντίθετες διατάξεις τν τοπικν νόμων τν γερμανικν κρατιδίων εναι ντισυνταγματικές24. Τέλος σ πολλ σημεα ναφέρει τι τ μάθημα τν Θρησκευτικν εναι κ το Συντάγματος κατ’ νάγκην «κατηχητικ» (konfessionel)25. ς κ τούτου δ δν πιτρέπεται σ καμμία περίπτωση λη το μαθήματος ν εναι «πολυθρησκευτικ» (γενικ θρησκειολογία)26 ποιασδήποτε λλης μορφς πέραν τς λης, πο καθορίζει κκλησία, διότι λλως θ παρεβιάζετο τ τομικ δικαίωμα ατοπροσδιορισμο τν κκλησιν, παραπέμπει δ ς πρς τ σημεο ατ κα σ ad hoc νομολογία το Συνταγματικο Δικαστηρίου27.

Ο πίσης ες τ μάθημα τν Θρησκευτικν ναφερόμενοι συγγραφες W. Raack− R. Doffing−M. Raack ες τ παραπεμπόμενο ν ποσημειώσει σύγγραμμά τους (σελ. 209 π.) ναφέρουν τι τ ρθρον 7 παρ. 3 το Συντάγματος πιβάλλει τν καθορισμ τς λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν μόνον τ γκρίσει τς κκλησίας28, πότε προκύπτει τι τ μάθημα τν Θρησκευτικνεναι κατηχητικό.

Ο σαύτως μ τ μάθημα τν Θρησκευτικν σχοληθέντες Niehwes−Rux ες τ ν ποσημειώσει σύγγραμμά τους29 (σελ. 72) ναφέρουν, κριβς κα κατ λέξιν, ,τι κα τ προηγούμενο σύγγραμμα.

10) Ες τν Αστρία σχύουν τ δια, πως ες τν Γερμανία. πισημαίνουμε τι ς τονίζει Erwin Konjecic30 τ ν πλήρει σχύϊ σήμερον ρθρον 17 παρ. 4 το αστριακο συνταγματικο νόμου το 1867 ναφέρει ν προκειμέν τι περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ σχολεα μεριμν ντίστοιχη κκλησία θρησκευτικ ργάνωση (28). ν συνεχεί παραθέτει τ κείμενο το Νόμου «Περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν» τς 13.7.1949 (ς τροποποιήθη μεταγενεστέρως), ποος (νόμος) ες τν παράγραφον 2 ναφέρει, φ νς τι περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ δημόσια σχολεα μεριμν κκλησία κα φ τέρου τι λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν συντάσσεται π τν κκλησία.

π’ ψιν τι ες τ INTERNET χει ναρτηθε κα γκύκλιος το Αστριακο πουργείου Παιδείας, Τέχνης κα Πολιτισμο (http:/ www.gv.at/ministerium/rs/2007 –05.xml) περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν. ν λόγ γκύκλιος ναφέρει μεταξ λλων τι τ μάθημα τν Θρησκευτικν ες τ δημόσια σχολεα εναι «δεσμευτικς κατηχητικ» (π λέξει «Der Religionsunterricht istkonfessionell gebunden»). πολ γνωστς Αστριακς συνταγματολόγος Felix Ermacora ες τ ν ποσημειώσει παραπεμπόμενο γνωστ σύγγραμμά του31 ες μν τν σελ. 184 ναφέρεται ες τ περιεχόμενο το δικαιώματος τς θρησκευτικς λευθερίας τς κκλησίας, ες τ ποον περιλαμβάνει κα τν π’ ατς καθοριζομένη λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες δ τν σελ. 189 ναφέρει κριβς τ δια καθς κα τν ποχρέωση το κράτους ν παράσχει γνησία θρησκευτικ κπαίδευση.

πισημαίνουμε περαιτέρω τι Αστρία χει συνάψει Κονκορδάτο μ τ Βατικανό, τ ποο ες τν παράγραφο 1 δάφιον τελευταο περιέχει τν ξς διάταξη: «Τ διδακτικ πλάνα το μαθήματος τν Θρησκευτικν συντάσσονται π τς κκλησίες. ς διδακτικ γχειρίδια μπορον ν χρησιμοποιηθον μόνον κενα, τ ποα νεκρίθησαν π τς κκλησίες ς πιτρεπτά»32.

π’ ψιν τι τ αστριακ κράτος χει συνάψει σύμβαση μ τν κκλησία, ποία ναφέρει τ ς νω κατ λέξιν (παράγραφος 4) κα πίσης τι τ διδακτικ βιβλία το μαθήματος τν Θρησκευτικν θ περιέχουν ποκλειστικς κα μόνον διδασκαλία Χριστιανικ κα τίποτε λλο (παράγραφος 5 δάφιον 2). Τ τι τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τν Αστρία τν καθορίζει Καθολικ κκλησία γίνεται γενικς ποδεκτν κα π τν ad hoc νομολογία33 κα π τν ad hoc βιβλιογραφία34.

11) Ες τν λβετία σχύουν τ δια ς ναφέρει κατ ρχν Winzeler, ες τ ν ποσημειώσει παραπεμπόμενο σύγγραμμά του35. Τ ν λόγ σύγγραμμα ες τν πισημαινομένη σελίδα 127 ναφέρει τι κανένα Καντόνι δν πιτρέπεται ν εσαγάγει ες τ σχολεο μάθημα θρησκευτικν ν δρύσει θεολογικ σχολ ες τ πανεπιστήμιό του, ἐὰν δν συνεννοηθε προηγουμένως μ τν ντίστοιχη κκλησία36. Τ διο σύγγραμμα (σελ. 126) μς πληροφορε τι ες τν λβετία χει διεξαχθε κα δημοψήφισμα, κατ τ ποο λας πέρριψε τν χωρισμ κράτους – κκλησίας. π ψιν ξ λλου τι τν εσαγωγ το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ λβετικ σχολεα προβλέπει κα τ ρθρον 15 παρ, 4 το λβετικο Συντάγματος, δ καθηγητς τν θρησκευτικν πιβάλλεται ν νήκει ες τν κκλησία, τ μάθημα τς ποίας διδάσκεται. Τέλος δια πηγ μς πληροφορε τι λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν εναι διδασκαλία τς κκλησίας κα σ καμμία περίπτωση μία γενικ θρησκειολογία κάποιες γενικς γνώσεις περ θρησκειν37. Τοτο διότι ο μαθητα δι τς λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν πρέπει ν εσάγονται ες τν θρησκείαν τους. Κα ατ τ πιβάλλει τ ρθρον 15 το Συντάγματος38.

π ψιν ξ λλου τι τ λβετικ Σύνταγμα ρχίζει μ τν ξς φράση ες τ προοίμιόν του «ν νόματι το Παντοδυνάμου Θεο» (Im Namen Gottes des Allmachtigen).  Schwarzenberger ες τ ν ποσημειώσει σύγγραμμά του39 κα ες τν σελ. 41 ναφέρει τι Χριστιανισμς ποτελε τν παράδοση κα τν πολιτισμ τς Ερώπης. Ες δ τς σελ. 42 κα 43 ναφέρει τι διδασκαλία μαθήματος κατηχητικο – Χριστιανικο δν παραβιάζει τν θρησκευτικ λευθερία, τν ποίαν δν παραβιάζουν κα ο θρησκευτικο μνοι κα τ θρησκευτικ σματα ες τ σχολεα. Τέλος ες τν σελ. 48 ναφέρει τι, ἐὰν δν διδάσκετο τ μάθημα τν Θρησκευτικν ς κατηχητικ θ καταλήγαμε ες θρησκευτικν ναλφαβητισμόν.

12) Κα πρς ποφυγν σχοινοτενν ναλύσεων ναφέρουμε ν τέλει κα δύο δεδομένα, τ ξς: α) Ες τ Συντάγματα τν ξς ερωπαϊκν χωρν πάρχει διάταξη πιβάλλουσα τν διδασκαλία το μαθήματος τν Θρησκευτικν ς χριστιανικο/κατηχητικο. Γερμανία (ρθρον 7 παρ. 3), ρλανδία (ρθρον 4 παρ. 1 – 4), λλανδία (ρ θρον 23 παρ. 3), σπανία (ρ θρον 27 παρ. 3), λβετία (ρθρον 49 παρ. 3), Πορτογαλία (ρθρον 41 παρ. 5), Κύπρος (ρθρον 18 παρ. 4), Λιχτενστάϊν (ρθρον 16 παρ. 1 κα 4), Αστρία (ρθρον 17 το Συνταγματικο νόμου), Μάλτα (ρθρον 2 παρ. 2), Βέλγιο (ρ θρον 24)40. β) Ες σες χρες πικρατοσα θρησκεία εναι καθολικισμς τ ντίστοιχο κράτος χει συνάψει Κονκορδάτο μ τ Βατικανό, δι το ποίου ναλαμβάνει τν ποχρέωση ν διδάσκει μάθημα θρησκευτικν τς Καθολικς κκλησίας, γ) Ες τς προτεσταντικς χρες (γγλία, Δανία, Σκανδιναυΐα) Χριστιανικ κκλησία ναγνωρίζεται ς πίσημη κρατικ κκλησία κα εναι νωμένη μ τ κράτος. Τ παρν θέμα δν περιορίζεται βεβαίως ες τ σωτερικ τν ερωπαϊκν κρατν. νέχει κα πανευρωπαϊκν προέκταση. Κα πρς πόδειξη τούτου πισημαίνουμε τι κα τ Συμβούλιο τς Ερώπης χει σχοληθε μ τ θέμα κα κατόπιν μακρν συζητήσεων κα μελετν χει δ παραπέμψει τ θέμα ες τν Κοινοβουλευτικ Συνέλευση (Assemblee Parlementaire -Parliamentary Assembly) το ν λόγῳ ερωπαϊκο ργανισμο, ποία τελικς κατέληξε ες τν διατύπωση Συστάσεως πρς τος ρμοδίους πουργος τν Ερωπαϊκν κρατν (ς τροποποιήθη κα διεμορφώθη τελικς τν 4.10.2007). Πρόκειται περ τς Συστάσεως (Recommandation) τς Κοινοβουλευτικς Συνελεύσεως το Συμβουλίου τς Ερώπης Νο 1720/2005 φέρουσα τν τίτλον «κπαίδευση κα θρησκεία» (Education et Religion). Κα Σύσταση ατ δέχεται τ ς νω ναφέρουσα μεταξ λλων κα τ ξς: εδικώτερον: α) δημοκρατία κα θρησκεία δν ντιτίθενται [παράγραφος 5], β) Ο κυβερνήσεις πρέπει ν νισχύουν τν διδασκαλία τν Θρησκευτικν41 [παράγραφος 6], γ) Τ ερωπαϊκ κράτη, πο χουν πίσημη θρησκεία δικαιονται ν ναγνωρίζουν ες ατν θέση προνομιακ42 [παράγραφος 9], δ) Συνέλευση συνιστ πίσης ες τν πιτροπ πουργν ν νθαρρύνει τ κράτη μέλη, ες τ ν παγρυπνον π τς διδασκαλίας τν Θρησκευτικν ες τν πρωτοβάθμια κα τν δευτεροβάθμια κπαίδευση τς θνικς τους παιδείας43 [παράγραφος 14], ε) Ο καθηγητα τν Θρησκευτικν πρέπει, ν χουν ξειδικευμένη κατάρτιση44 [πα ράγραφος 14.5].

13)ς προκύπτει κ τν ς νω κα ς χω ποδείξει ν πλήρει κτάσει ες τν ν ποσημειώσει Νο 2 παραπεμπομένη μονογραφία μου τ μάθημα τν Θρησκευτικν διδάσκεται ες λην τν Ερώπη κα μάλιστα «κατηχητικ» κα χι π μορφν κάποιας γενικς θρησκειολογίας (ς λως ντιθέτως, λλ κα περιέργως δειξαν, ν πιθυμον κάποιοι ν συμβε ες τν λλάδα). Κα ναφέρω τν φράση «περιέργως», διότι ο διατυποντες τοιαύτην γνώμη μφανίζονται ς εδικο πιστήμονες π το παρόντος πεδίου. πότε κα ο ν πρoκειμέν (λλως ο πολέμιοι το μολογιακο χαρακτρος τς λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν) φειλαν τν ν λόγ ποψή τους ν τν ατιολογήσουν πιστημονικς κα ν παραθέσουν πειστικ πιστημονικ πιχειρήματα (προϊόντα δηλ. νδελεχος πιστημονικς ρεύνης) ντίστοιχα τν ες τν παροσα μελέτη παρατιθεμένων. μως κανένα πιστημονικς πειστικν πιχείρημα (προϊν νδελεχος κα πευθύνου πιστημονικς ρεύνης) δν εδα μέχρι σήμερον ν παρατίθεται, οτε κα περιορισμένης σχύος. Μς μένει τώρα Γαλλία, τν ποίαν ο ς νω ντιτιθέμενοι πικαλονται συνεχς δι τρες λόγους: α) Διότι τ Γαλλικ Σύνταγμα ες τ ρθρον 2 ναφέρει τι Γαλλία εναι «Etat laic» (κράτος «λαϊκν») κα συμπεραίνουν τι λληνικ λέξη «λαϊκν» σημαίνει κράτος θεο κα κράτος χον θεσπίσει τν χωρισμν κράτους κκλησίας κα β) πικαλονται τν κα σήμερον ν σχύϊ γαλλικ νόμο τς 9.12. 1905, ποος πιβάλλει (κατ τν ποψή τους) τν πλήρη χωρισμν κράτους – κκλησίας. Ες πάντηση τς πόψεως ατς πισημαίνω τ ξς, φο προηγουμένως πενθυμίσω τι ς ναφέρει ριστοτέλης45, ἐὰν θέλουμε ν ρευνήσουμε τί καθεστς πάρχει σ να κράτος δν προσφεύγουμε πλς ες τν ψυχρ νομοθεσία, λλ ρευνομε πς ο ντίστοιχοι νόμοι φαρμόζονται ες τν πράξη (δηλ. μ τ σημεριν δεδομένα προσφεύγουμε ες τν ad hoc νομολογία κα βιβλιογραφία). π το προκειμένου πισημαίνω τι ς χω ποδείξει δι παραθέσεως το συνόλου σχεδν τς ad hoc γαλλικς βιβλιογραφίας κα νομολογίας46 ρος Etat laic, πο χρησιμοποιε τ γαλλικ Σύνταγμα δν σημαίνει χωρισμ κράτους – κκλησίας, οτε τι Γαλλία εναι κράτος θεο. Ατ δέχονται λοι σχεδν ο Γάλλοι Συνταγματολόγοι. Μερικο μάλιστα πισημαίνουν47 τι ρος «laicite» εσήχθη ες τ ρχικ κείμενο το γαλλικο Συντάγματος το 1946 συνοδευόμενο π τν φράση « χωρισμς κράτους –κκλησίας εναι γγυημένος» (elle est garantie nottament parseparation des eglises et de l Etat»), πλν μως φράση ατ περρίφθη δι δημοψηφίσματος κα δν συμπεριελήφθη ες τ Σύνταγμα. πειδ δ τ παραπεμπόμενο ργο μου (πο παραθέτει τ σύνολο σχεδν τς ad hoc βιβλιογραφίας κα νομολογίας) χει κδοθε τ τος 2008, πισημαίνω τι τ δια κριβς δέχεται κα νεωτέρα βιβλιογραφία παρατιθεμένη ν ποσημειώσει48.

ς πρς τν νόμο τς 9.12.1905, ποος προβάλλεται ς νόμος, πο θεσπίζει τν χωρισμ κράτους – κκλησίας εδικς δ ες τ ρθρα 1 κα 2 ατο (ο λοιπς διατάξεις του εναι πλς διαδικαστικς πιβοηθητικς) πισημαίνουμε τι ο διατάξεις ατς καθ’ ν κταση προβάλλονται ς θεσπίζουσες τν χωρισμ κράτους – κκλησίας δν ναφέρουν τίποτε περ «χωρισμο» λλ πλς ναφέρουν δύο θέματα: α) Γαλλία δν ναγνωρίζει καμμία θρησκεία κα β) παγορεύεται π τν κρατικ προϋπολογισμ χρηματοδότηση τς κκλησίας. μφότερες ο διατάξεις ατς σήμερον οδόλως τηρονται. Τοτο φ νός, διότι Γαλλία χει θεσπίσει καθεστς ναγνωρίσεως κκλησιν (ξ ο κα σειρ ποφάσεων το Ερωπ. Δικ/ρίου, ες τ ποο κα προσέφυγαν ο χιλιασταί, διότι Γαλλία δν τος ναγνωρίζει, ν ναγνωρίζει λλες κκλησίες) κα φ’ τέρου, διότι Γαλλία χρηματοδοτε κ το κρατικο προϋπολογισμο τν καθολικ κκλησία. ξ ατο δ το γεγονότος μάλιστα Γάλλος πανεπιστημιακς καθηγητς το Πανεπ/μίου τς Σορβόνης Odon Vallet ες ρθρον του ες τν φημερίδα Le Monde φύλλο τς 11.5.1996 (σελς 13) π τν τίτλον «La France n’ est pluslaicque» ναφέρει τι Γαλλία δν εναι πλέον «λαϊκν κράτος» λόγ το τι χρηματοδοτε μ τεράστια ποσ τν Καθολικ κκλησία. Προσθέτει δ τι τ ποσν χρηματοδοτήσεως νέρχεται ες 40 δισεκατομμύρια φράγκα (περ τ 6 δισεκατομμύρια Ερ) κα ντιστοιχε ες τ 12% τν σόδων το κρατικο προϋπολογισμο κ το φόρου εσοδήματος. Τ τι τ κράτος δικαιοται ν χρηματοδοτε τν κκλησία κ το κρατικο προϋπολογισμο τ δέχεται κα ad hoc νομολογία49.

ρχόμεθα ες τ θέμα, πο μς νδιαφέρει. Τί σχύει ες τν Γαλλία δι τ μάθημα τν Θρησκευτικν; π το προκειμένου σχύουν τ ξς: α) Ες τν Γαλλία ες τς περιοχς λσατίας κα Λωραίνης κα στς περπόντιες κτήσεις (ν συνόλ σ νδεκα περιοχς τς Γαλλίας) κράτος κα κκλησία εναι νωμένα κα δν πάρχει καμμία ποστασιοποίηση χωρισμός. Ες τς περιοχς ατς τ μάθημα τν Θρησκευτικν διδάσκεται κανονικ ς κατηχητικ δ λη του καθορίζεται π τς κκλησίας. β) Ες τν λοιπ Γαλλία τ μάθημα τν Θρησκευτικν διδάσκεται ες τ διωτικ σχολεα (κα χρηματοδοτεται π το κράτους), δν διδάσκεται δντς τν δημοσίων σχολείων. Διδάσκεται μως κτς ατν. Συγκεκριμένως π το ρθρου L141-3 το Κώδικος κπαιδεύσεως (Code d Education), προβλέπεται τι τ δημόσια σχολεα θ χουν καθ βδομάδα μίαν ρα κενή, κατ τν ποίαν ο μαθητα (πο τ πιθυμον) θ πέρχονται, δι ν μεταβον ες χρον, πο θ χει καθορίσει κκλησία, προκειμένου ν παρακολουθήσουν μάθημα Θρησκευτικν, ς λλωστε τοτο ναφέρεται κα π τν ad hoc βιβλιογραφία50. Κα φ σον ο μαθητα θ μεταβαίνουν ες χρον τς κκλησίας, δι ν παρακολουθήσουν μάθημα Θρησκευτικν εναι σαφές τι θ διδάσκονται μάθημα θρησκευτικνκατηχητικν (δηλ. το ποίου τν λη θ καθορίζει  κκλησία).  ρύθμιση (καλλίτερα ποψη) ατ δν δύναται, ν μφισβητηθε, καθ σον λλως θ εχαμε εθεα παραβίαση τς Ερ. Συμβάσεως νθρωπίνων Δικαιωμάτων, τς ποίας τ ρθρον 2 το Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου ρητς πιβάλλει ες τ ερωπαϊκ κράτη, ν παρέχουν ες τος πολίτες τους δι τ τέκνα τους θρησκευτικν κπαίδευση ντίστοιχη τν θρησκευτικν φιλοσοφικν πεποιθήσεων τν γονέων τους.

Βλέπουμε λοιπν δ ν νακύπτει κάτι πο κανες δν εχε προσέξει μέχρι σήμερα ες τν λλάδα, τοι τι ες τν Γαλλία διδάσκεται μάθημα τν Θρησκευτικν κα μάλιστα «κατηχητικό», τν δ λη του τν καθορίζει  κκλησία.Φυσικ ἐὰν σχυε τ ντίθετο (π.χ. τν λη ν τν συνέτασσε κάποια κρατικ πηρεσία κ.ο.κ.), θ παρεβιάζετο τ τομικν δικαίωμα τς κκλησίας, ν καθορίζει δια τ περιεχόμενο τς διδασκαλίας της).

ποσημειώσεις:

1.Κρίππα, Τ τομικν δικαίωμα το ατοπροσδιορισμο τν κκλησιν κατν θρησκευτικν κοινοτήτων (πιθ. Δημ. Διοικ. Δικ. 2006 σελ. 703 π.) 

2.Βλέπε κτεν βιβλιογραφία κα νομολογία μεδαπ κα λλοδαπ περ τούτου ες Κρίππα, συνταγματικ κατοχύρωσις το μαθήματος τν Θρησκευτικν παρ’ μν κα παρ’ λλοδαπ (περ. «Θεολογία» τόμ. 71 σελ. 311 π. κα μεταγενεστέρως 5η κδ. ν νατύπ 2013).

3.ς χω ποδείξει μ πλήρη στοιχεα (Κρίππα, Σχέσεις κράτους – κκλησίας στς χρες –μέλη τς Ερωπαϊκς νώσεως, 2008) ες τν χρο τς Ερωπαϊκς νώσεως πάρχουν ρκετ κράτη, τ ποα ναγνωρίζουν ετε πικρατοσα θρησκεία/κκλησία, ετε νεγνωρισμένη κκλησία, ετε πίσημη κκλησία κ.λπ., τ δ ρθρον 17 τς Συνθήκης/ΕΕ ναφέρει τι Ε.Ε σέβεται κα δν θίγει τ καθεστς σχέσεων κράτους − κκλησίας τν χωρν − μελν της, πίσης ναφέρει τι ΕΕ διατηρε νοιχτ διάλογο μ τς κκλησίες ναγνωρίζουσα τν συμβολήν τους.

4. ΣτΕ 2056/2000 Δι. Δικ. 2001 σελ. 87 π. μοίως κα Καλλιαντέρη-Τουτζιαράκη, ρχ τς νομιμότητος, (πιθ. Δημ. Διοικ. Δικ. 2001 σελ. 28).

5. Κρίππα, Νομοθετικ κεν συνταγματικς νεπίτρεπτο κα ν τε θεν ποχρεώσεις τς κρατικς διοικήσεως (ΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΝ ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ ΠΡΟΣ ΤΙΜΗΝ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΠΑΧΑΤΖΗ, 1989 σελ. 335 π.). Τ δια δέχεται κα λλοδαπ θεωρία πρβλ. Ribes,Existe-t-il un droit a la norme? Controle de constitutionnalite et omission legislative (REVUE BELGE DU DROIT CONSTITUTIONNEL, 1999 σελ. 237 π.).

6. Βλέπε τν πόφαση ατν ες Bumke-Vosskuhle, «Casebook Verfassungsrecht», 5η κδ. 2008 σελ. 165.

7. σχετικ διάταξη το Συντάγματος χει π λέξει ς ξς ες τ πρωτότυπον: «wird der Religionsunterricht in Ubereinstimmungmit den Grundsatzen der Religionsgemeinschaften erteilt».

8. Grundgesetz Kommentar, τόμ 1ος, 6η κδοση 2012 σελ. 665 π λέξει «Unstreitig ist dagegen Art. 7 Abs. 3 ein Grundrecht derReligionsgemeinschaften selbst zu entnehmen».

9. Grundgesetz fur die Bundesrepublik Deutschland Kommentar, 12η κδ. 2012 σελ. 275.

10. Staatsrecht II Grundrechte, 2007 σελ. 514-515.

11.Abwehrrecht der Religionsgemeinschaften gegen eine Einmisachtung des Staates in die Lehrinhalte ( πογράμμιση εναι το συγγραφέως).

12. Grundgesetz – Kommentar, 2009 σελ. 135.

13.Grundrechte, 9η κδ. 2007 σελ. 242-243.

14. Staatsrecht II, Grundrechte, 8η κδ. 2005 σελ. 103.

15.Grundrechte 2α κδ. 2001 σελ. 211.

16. Grundrechte, 2α κδ. 2007 σελ. 210.

17.Staatskirchenrecht, 4η κδ. 2006 σελ. 215.

18. Staatskirchenrecht der Bundesrepublik Deutschland, 2α κδ. 2008 σελ. 134 - 135.

19. Religionsrecht, 2006 σελ. 203.

20. Der Religionsunterricht in der geltenden Rechtsordnung, ες Handbuch des Staatskirchenrechts, τόμ. ΙΙ, 1996 σελ. 439 π.

21.Πρβλ. Umbach-Clemens, Grundgesetz – Mitarbeiter Kommentar und Handbuch, τόμ. Ι, 2002 σελ. 596, ο ποοι ναφέρουν τι ξίωση ατ εναι «klagbar» (δηλ. γώγιμη). μοίως Rademacher, Schulpflicht auch im Glauben, (Jura, 2008 σελ. 227).

22. Offentliches Recht, 8η κδ. 2011 σελ. 179.

23.Das Grundrecht auf Religionsunterricht, 2000 σελ. 66-67.

24.νθ ν. σελ. 84.

25. Π.χ. σελ. 176 π., 215, 224, 231 π. 234.

26. Σελ. 234.

27. Ατόθι σελ. 222 κα ποσημ. 25 δι τν νομολογία.

28.Recht der Religiosen Kindererziehung, 2003 σελ. 209 π.

29. Schul -und Prufungsrecht, τόμος Ι, 2006 σελ. 7225.

30. Rechtliche Grundlagen des Religionsunterrichts in Osterreich (Katechetisches Amt der Erzdiozese Salzburg, 2013 σελ. 1).  σχετικ συνταγματικ διάταξη χει ς ξς π λέξει «Fur den Religionsunterricht in den Schulen ist von den betreffenden Kirche oder Religionsgemeinschaft Sorge zu tragen».

31. Menschenrechte in der sich wandelnden Welt, 1974

32. Τ κατ λέξιν κείμενο τς διατάξεως ατς ες τ πρωτότυπον χει ς ξς: «Die Lehrplane fur den Religionsunterricht werden von den Kirchenbehorde aufgestellt; als Religionslehrbucherkonnen nur solche Lehrbucher verwendet werden, welcher von der Kirchenbehorde fur zulassig erklart wurden».

33. Verwaltunghsgerichtshof πόφαση τς 10.11.1989 (osterreichisches Archiv fur Kirchenrecht, 1990 σελ. 422 π.).

34. Walter-Mayer, Grundriss des οsterreichischen Bundesverfassungsrechts, 6η κδ. 1988 σελ. 474. Koctelesky, auf dem Weg zur Partnerschaft zwischen Kirche und Staat (Osterreichisches Archiv fur Kirchenrecht, 1992 σελ. 65).

35. Cristoph Winzeler, Einfuhrung in das Religionsunterricht der Schweiz, 2009 σελ. 127.

36. Ατόθι π λέξει: «So kann z.B. kein Staat Religionsunterricht an den offentlichen Schulen erteilen lassen oder eine Theologiefakultat an seiner Universitat unterhalten, ohne sich daruber mit den betroffenen Religionsgemeinschaften abgesprochen zu haben».

37.Ατόθι σελ. 132, που ναφέρεται π λέξει «gilt als solcher nur die Anleitung im Glauben einer Religion, nicht aber die blossse Vermittlung von Kenntnissen uber sie». Βλέπε κα σελ. 135 δι τν ποχρέωση το καθηγητο, ν νήκει ες τν κκλησία, τ μάθημα τς ποίας διδάσκει. 

38.Ατόθι σελ. 136, που ναφέρεται π λέξει, τι «Gegenstand des Religionsunterrichts, wie ihn Art. 15 Bundesverfassung voraussetzt, ist die Unterweisung der Schulerinnen und Schuler in ihrer eigenen Religion.

39. Die Glaubens–und Gewissensfreiheit im Kontextder offentlichen Schulen, 2011.

40.Εδικς δι τ Βέλγιο δ Sambon, Le Droit a l’ enseignement (RΕVUE DU DROIT COMMUNAL, 1996 σελ. 223).

41. Les gouvernements devraient faire plus pour encourager l’ enseignement du fait religieux

42. Pays a religion d’ Etat…privilegient une seule religion.

43. L’ Assemble recommande aussi au Comite des Ministre d’ encourager les gouvernement des Etats membres a veiller a l’ enseignement du fait religieux aux niveau primaire et secondaire de l’ education nationale.

44. Les enseignants des religions devront avoir une formation specifique.

45. Ρητορική, Βιβλίο Α παράγραφος 1365b 25, 8.

46. Κρίππα, Σχέσεις κκλησίας κα Πολιτείας στς χρες – μέλη τς Ερωπαϊκς νώσεως, 2008 (εδικς δι τν Γαλλία δ σελίδες 11 ως 41).

47.πως  Iried «De la difficile adaptation du principe republicain de laicite a l’ evolution socio-culturelle francaise» (REVUE DU DROIT PUBLIC, 2005 σελ.434).

48. Hennette – Vancher, Roman, Droits de l’ Homme et libertes fondamentales, 2013 σελ. 423. Haarscher, La laicite, 2011 5η κδ. σελ. 102. Pontier Droits fondamentaux et libertes publiques 4η κδ. 2010 σελ. 112. Prelot, Droit des libertes fondamentales, 2α κδ. 2010σελ. 245 -247. Turpin, Libertes publiques et droits fondamentaux, 2009 σελ. 151. 

49.Παραθέτουμε π λέξει πόσπασμα τς π16.2.2002 ποφάσεως το Πρωτοδικείου Λυν χον π λέξει ς ξς ες τ πρωτότυπον (κα δημοσιευομένης ες τ περιοδικACTUALITE JURIDIQUE DROIT ADMINISTRATIF 16.2. - 2002) «Nonobstant les dispositions de la Loi du 5 decembre 1905, une association cultuelle au sens de l’ article 18 de cette loi, peut recevoir une subvention publique des lors que lui a ete conferee la reconnaissance d’ utilite publique».

50. Πρβλ. Pontier νθ’ ν. σελ. 112, ποος ναφέρει τι ς νω διάταξη θεσπίζει μίαν ποχρέωση τν πηρεσιν τς δημοσίας κπαιδεύσεως ν φήνουν κενν χρόνον π μίαν μέρα καθ’ βδομάδα, δι ν πιτρέπουν ες τος μαθητάς, πο τ πιθυμον, ν παρακολουθήσουν θρησκευτικν κ παίδευση (π λέξει ες τ πρωτότυπον «obligation faite aux etablissements d enseignementpublique de vaquer un jour par semaine pour permettre aux eleves qui le souhaitent de recevoir une eeducation religieuse»).

Comments