Κωνσταντίνος Νιάρχος, Οι Τρεις Ιεράρχαι. Ήθος - Αγωγή - Παιδεία - Φιλοσοφία

αναρτήθηκε στις 5 Φεβ 2014, 5:31 π.μ. από το χρήστη Πανελλήνια Ένωση Θεολόγων
Πύργος, 30-1-2014

ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΑΙ

ΗΘΟΣ – ΑΓΩΓΗ - ΠΑΙΔΕΙΑ- ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Υπό   Κων/νου   Νιάρχου

Καθηγητού Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Ομιλία εκφωνηθείσα στον Ι. Μητροπολιτικό Ν. Αγ. Νικολάου Πύργου, προσκεκλημένος των σχολείων Α΄θμιας και Β΄θμιας Εκπ/σης Πύργου

Σήμερον η Αγιωτάτη Ορθόδοξος Καθολική Εκκλησία του Κυρίου Ημών Ιησού Χριστού, του ενανθρωπήσαντος Λόγου της Τριαδικής Θεότητος εν ιστορικώ χρόνω, παρέχει πλουσίαν την δωρεάν της χάριτος του Παναγίου και Τελεταρχικού Πνεύματος προ πάντας ημάς και δή και την σπουδάζουσαν νεότητα, διά της προβολής των τιμωμένων Αγίων Τριών Ιεραρχών, Βασιλείου του Μεγάλου, Γρηγορίου του Θεολόγου και Ιωάννου του Χρυσοστόμου, ως εκπροσώπων της πλειάδος των φιλοσοφησάντων μεγάλων Πατέρων της αμωμήτου Ορθοδόξου πίστεώς μας. Ταυτοχρόνως, η πολιτεία, ήδη από τον ενδέκατον αιώνα της ενδόξου Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας εθέσπισε την εορτήν των Τριών Ιεραρχών ως πανηγυρικήν επέτειον των ελληνικών γραμμάτων από της κλασσικής αρχαιότητος μέχρι σήμερον.

   Σήμερον, οι ουρανοί αγάλλονται και η γη ευφραίνεται δια τα υπέροχα πνευματικά αναστήματα, τα τέκνα των ευλαβών Μητέρων των τριών Ιεραρχών, Εμελείας του Βασιλείου, Νόνης του Γρηγορίου και της Ανθούσης του Χρυσοστόμου, αι οποίαι εμιμήθησαν την Υπεραγίαν Θεοτόκον Μαρίαν και εγαλούχησαν τους φωστήρας της Τρισηλίου Θεότητος, καταστάσαι τα μοναδικά υποδείγματα, τα πρότυπα δια την ανατροφήν, την αγωγήν και την δημιουργίαν της γυναικός, ως μητέρας, τροφού και παιδαγωγού λαμπρών προσωπικοτήτων, μοναδικών ανθρωπίνων όντων εντός του σύμπαντος.

    Σήμερον, εν καιρώ της κρίσεως των ηθικών, των πνευματικών, των οικογενειακών και των εθνικών μας αξιών, οι τρείς Ιεράρχαι, δια της προσωπικότητός των και του εκπληκτικού πνευματικού, κοινωνικού, ποιμαντικού και συγγραφικού έργου των, παρέχουν προς όλους μας όλα εκείνα τα άκρως απαραίτητα και πολλαπλώς πολύτιμα εφόδια, δια των οποίων δυνάμεθα ν΄αντιμετωπίσωμεν τας δυσκολίας του βίου μας και να επιζητήσωμεν την εφικτήν λύσιν των ενώπιόν μας ορθουμένων προβλημάτων.

   Σήμερον, την εποχήν της πνευματικής, της ηθικής και της συνειδησιακής παρακμής, οι Τρείς Ιεράρχαι καθίστανται αφ’ εαυτών οι πολυτιμότατοι πλοηγοί του σκάφους της πολιτείας , της οικογενείας, της παιδείας και του Γένους, προκειμένου να οδηγηθή ασφαλώς προς υπήνεμον λιμένα.

   Σήμερον, περισσότερον από κάθε άλλην εποχήν, η ελληνική σπουδάζουσα Νεότης ματαίως αναζητεί το όραμα, τον υψηλόν στόχον της ζωής των.

Σήμερον, οι νέοι μας αγωνιούν δια το μέλλον των και ερωτούν τον σημερινόν ομιλητήν σας, πώς είναι δυνατόν οι Τρείς Ιεράρχαι και οι άγιοι της Εκκλησίας μας να καταστούν ο στόχος και το όραμα της ζωής των.

Εις το ερώτημα αυτό απαντώμεν:

1.      Οι Τρείς Ιεράρχαι έτυχον λαμπράς παιδείας και εκπαιδεύσεως και υπεστήριξαν την επιστημονικήν έρευναν εις πολλούς τομείς, θεολογίαν, φιλοσοφίαν, ιατρικήν, αστρονομίαν, θετικάς επιστήμας, κοινωνιολογίαν κλπ.

2.      Οι Τρείς Ιεράρχαι διεκρίθησαν εις τους κοινωνικούς αγώνας, υπεστήριξαν τους αδυνάτους, τους πτωχούς, τα ορφανά παιδιά, τους πάσχοντας, τους ανέργους και τους καταπιεζομένους πολίτας της εποχής των. Ιδιαιτέρως ο Μ. Βασίλειος με την «Βασιλειάδα» του.

3.       Οι Τρείς Ιεράρχαι διεκήρυξαν την άμεσον διαλεκτικήν σχέσιν της χριστιανικής αποκαλύψεως μετά της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Καταθέτω ενώπιόν σας την επιστημονικήν μαρτυρίαν ότι οι φιλοσοφήσαντες Πατέρες της Εκκλησίας μας κυριολεκτικώς διέσωσαν και διετήρησαν αλώβητον την ελληνικήν φιλοσοφίαν, το μέγιστον αυτό διανοητικόν επίτευγμα της παγκοσμίου ιστορίας.

Κατά τους Τρείς Ιεράρχας η αποκαλυφθείσα πίστις εις τον Χριστόν είναι η όντως «αληθής φιλοσοφία» ως «ουράνιος φιλοσοφία», «πνευματική φιλοσοφία», «άνωθεν πεμφθείσα φιλοσοφία». Θεμέλιον της πατερικής αυτής στροφής προς την φιλοσοφίαν υπήρξεν ο όρος «Θεολογία», τον οποίον η χριστιανική διδασκαλία εδανείσθη από τον Αριστοτέλη, ο οποίος εις το έργον του «Μετά τα Φυσικά» ερμηνεύεται ως «Πρώτη Φιλοσοφία», αναφερομένη εις τον ένα Θεόν.

   Νέοι και νέες,

 Δια τους Τρείς Ιεράρχας η αρχαία ελληνική φιλοσοφία υπήρξεν η αναγκαία προπαιδεία δια το σύνολον της χριστιανικής διδασκαλίας, με έμφασιν επί της χριστιανικής ηθικής, η οποία προσεγγίζει τον άνθρωπον υπό το φως του Ευαγγελίου. Κατά τους τρείς Ιεράρχας, ο αληθής φιλόσοφος είναι εκείνος που γνωρίζει και εις την ζωήν του πραγματώνει την Χριστιανικήν διδασκαλίαν. Υπό την έποψιν αυτήν η φιλοσοφία εκφράζει και την εσωτερικήν πνευματικήν άσκησιν, η οποία οδηγεί εις την ηθικήν τελείωσιν. Είναι προφανές ότι οι τρείς Ιεράρχαι επέτυχον τον εκπληκτικόν συνδυασμόν της θύραθεν, δηλαδή της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας μετά της Χριστιανικής πίστεως εις ένα θαυμαστόν σύνολον που υπηρετεί τον άνθρωπον της Ορθοδόξου Χριστιανικής Εκκλησίας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η θεολογία έγινε φιλοσοφία, ούτε ότι η φιλοσοφία υπετάγη εις την θεολογίαν. Τόσον η θεολογία, όσον και η θεολογία διατηρούν εις το ακέραιον την ουσίαν των : «κάστη φ΄ τάχθη».

      Είναι γνωστόν ότι μέσω της φιλοσοφίας επιδιώκεται η επιστημονική εξακρίβωσις της ουσίας των όντων, η επιστημονική έρευνα, μέσω δε της θεολογίας η χριστιανική ψυχή ενούται μετά του Θεού, της πηγής προελεύσεώς της, επιτυγχάνουσα την ηθικήν θέωσιν, διά της χάριτος του τριαδικού Θεού.

   Οι Τρείς Ιεράρχαι, ιδιαιτέρως ο Μ. Βασίλειος, υπέδειξαν την άντλησιν, εκ της ελληνικής φιλοσοφίας, των χρησίμων στοιχείων, δια να θεμελιώσουν την επιχειρηματολογίαν κατά των αιρέσεων. Ο Ιουστίνος, φιλόσοφος και μάρτυς, ετόνισεν ότι η φιλοσοφία έχει στραφή αποκλειστικώς προς τον Θεόν, αλλά οι Τρείς Ιεράρχαι διδάσκουν ότι η προς τον Θεόν πίστις είναι η όντως φιλοσοφία.

    Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος αποδέχεται την ελληνικήν φιλοσοφίαν ως την βάσιν της κοινωνικής και της παιδαγωγικής αγωγής των πολιτών. Είναι το της φιλοσοφίας Γυμνάσιον, όπου οι πολίται, οι χριστιανοί πιστοί ασκούνται πνευματικώς και διανοητικώς δια να γίνη πραγματικότης η ομοίωσις προς τον Θεόν, που προανήγγειλεν ο Πλάτων και επραγματοποιήθη δια της χριστιανικής πίστεως.

   Κατά τον Χρυσόστομον, ο αληθής φιλόσοφος είναι ο κατά Χριστόν φιλόσοφος, ο οποίος, δίχως ν΄αποβάλλη την διανοητικήν άσκησιν, καθίσταται το δοχείον της χάριτος του Παναγίου Πνεύματος.

  Εκ των ανωτέρω είναι προφανές ότι κατά τους Τρείς Ιεράρχας ο χριστιανός φιλόσοφος δεν απομακρύνεται από τας αρχαιοελληνικάς καταβολάς του, αλλά δια του Αγίου Πνεύματος εξελίσσεται και επιτυγχάνει εξαιρετικάς επιδόσεις εις την επιστημονικήν έρευναν. Επομένως η φιλοσοφία, ως γνώσις των όντων και «ομοίωσις Θεώ» καθώς και ως «μελέτη θανάτου», κυριαρχεί εις την χριστιανικήν διανόησιν και καταλήγει εις την αρμονικήν σύζευξιν της φιλοσοφούσης γνώσεως και επιστήμης μετά της χριστιανικής πίστεως, πάντοτε τηρουμένων των εκατέρωθεν ιδιαιτεροτήτων.

    Εις το ερώτημα των νέων και νεανίδων, των Παιδαγωγών και του λαού γενικώτερον, ποία είναι η προσφορά των Τριών Ιεραρχών εις την κοινωνίαν, τον άνθρωπον της καθημερινότητος και το ελληνικόν έθνος, απαντώμεν:

   Οι Τρείς Ιεράρχαι, καθώς και άλλοι Μεγάλοι Πατέρες, όπως ο Μ. Αθανάσιος, Διονύσιος Αρεοπαγίτης, Μάξιμος Ομολογητής, Ιωάννης Δαμασκηνός, Γρηγόριος Παλαμάς, διέσωσαν την προγονικήν μας κληρονομίαν, την κλασσικήν παιδείαν και ιδιαιτέρως την φιλοσοφίαν από την παρακμήν και την εξαφάνισιν. Περί αυτού ουδεμία αμφιβολία υπάρχει εις την διεθνή επιστημονικήν έρευναν.

   Πρωτίστως οι Τρείς Ιεράρχαι παρέλαβον την έννοιαν του ήθους και των αρετών από τους αρχαίους φιλοσόφους και δή και από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τους Στωικούς, διά των οποίων επεδιώκετο να επιτευχθή ο ύψιστος σκοπός της ζωής, δηλαδή η ευδαιμονία.

   Η φιλοσοφική Ηθική εμπιστεύεται τον άνθρωπον, τον ευδαίμονα πολίτην. Η ευδαιμονία όμως αυτή δεν απήλλαξε τον άνθρωπον από τον επερχόμενον βέβαιον θάνατον. Η αντιμετώπισις του θανάτου, ο πανανθρώπινος αυτός πόθος, είναι παντελώς αδύνατος μέσω της φιλοσοφικής Ηθικής. Εις το αδιέξοδον αυτό απήντησαν οι Τρείς Ιεράρχαι. Η λύσις του προβλήματος αυτού, του ήθους, της αγωγής και του θανάτου, που εισηγούνται οι Τρείς Ιεράρχαι, έγκειται εις την υπέρβασιν της ανθρωπίνης ηθικής. Η υπέρβασις αυτή συντελείται με το αίτημα της αγάπης , που προβάλλεται εις το επίπεδον της ηθικής.

    Δια της χριστιανικής αγάπης, η οποία είναι θεοκεντρική, εν αντιθέσει προς τον έρωτα, ο οποίος είναι ανθρωποκεντρικός, και την φιλίαν, η οποία είναι κοινωνικοκεντρική,  συντελείται η μετάβασις εις μίαν νέαν οντολογίαν, ελευθέραν από τη φθοράν και τον θάνατον. Η χριστιανική ηθική των Τριών Ιεραρχών εκφράζει την νέαν περί ανθρώπου οντολογίαν , δια της οποίας επιτυγχάνεται η ενοποίησις του διεσπασμένου ανθρώπου, όπως τονίζει ο Ιερός Χρυσόστομος εις την ερμηνείαν της προς Ρωμαίους επιστολής του Αποστόλου Παύλου, όπου και η σύγχρονη ψυχολογία και ψυχανάλυσις εντοπίζει το πρόβλημα της «διχασμένης προσωπικότητος» : 

«Ο γάρ   θέλω τοτο πράσσω

λλά μισώ τοτο ποι

Ο γάρ θέλω ποι γαθόν,

λλά ο θέλω κακόν

τοτο πράσσω». 

Η διάσπασις αυτή, αποκαλύπτει τον άνθρωπον, τον θνητόν άνθρωπον της φθοράς. Ο θάνατος είναι η τελευταία φάσις της ανθρωπίνης ζωής, εναντίον του οποίου στρέφεται η νέα ηθική της Χριστιανικής πίστεως. Οι Τρεις Ιεράρχαι εισηγούνται την νέαν οντολογίαν της ηθικής ζωής. Ο Ιερός Χρυσόστομος ομιλεί όχι περί της νέας Χριστιανικής Ηθικής, αλλά περί του νέου ανθρώπου, τον καινόν εν Χριστώ άνθρωπον, εντός της καινής εν Χριστώ ζωής. Αυτόν τον άνθρωπον αναλύει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος εις τα εκπληκτικά συγγράμματά του και ο Μέγας Βασίλειος πραγματοποιεί εις την «Βασιλειάδα» του.

   Την αγωγήν των νέων συνανθρώπων μας προς την κατεύθυνσιν αυτήν προτείνουν οι Τρείς Ιεράρχαι. Την αγωγήν προς την απελευθέρωσιν του ανθρώπου εκ του θανάτου και την ανάδειξίν του εις λαμπρόν επιστήμονα και δημιουργικόν πολίτην προτείνουν οι Τρείς Ιεράρχαι.

   Οι Τρείς Ιεράρχαι δεν υποτιμούν τον νουν, την διάνοιαν του ανθρώπου. Απλώς επισημαίνουν την θνητότητά της, την φθοράν της, ως εκ της ουσίας της. Η γνώσις που προσφέρει την αληθή ευδαιμονίαν είναι αυτή που ελευθερώνει τον άνθρωπον από τα δεσμά του θανάτου. Πρόκειται περί της γνώσεως , η οποία ενυπάρχει εις τον άνθρωπον της καινής εν Χριστώ κτίσεως , τον ανακαινισθέντα άνθρωπον της Χάριτος του Αναστάντος Χριστού. Δεν πρόκειται περί καταργήσεως της γνώσεως, πρόκειται περί της υπερβάσεως της γνώσεως.

   Τι προσδοκώμεν σήμερον από τους Τρείς Ιεράρχας; Διατί ισχυριζόμεθα ότι σήμερον το μήνυμά των είναι περισσότερον επίκαιρον και χρήσιμον από οιανδήποτε άλλην εποχήν;

  Ο μεγάλος πρόγονός μας προσωκρατικός φιλόσοφος Ηράκλειτος τον 6ο αι. π.Χ. διεκήρυξε: «Ήθος ανθρώπω δαίμων». Το ήθος των ανθρώπων αυτών προσδιορίζεται από την μοίραν των. Όμως το ήθος που προτείνουν οι Τρείς Ιεράρχαι δεν υπαγορεύεται από την μοίραν, την κυνικήν ή πολιτικήν δεοντολογίαν, αλλά το ίδιον, αυτό καθ’ εαυτό, εκφράζει την νέαν ανθρωπολογίαν, το ήθος της εν Χριστώ ζωής.

   Επομένως εάν η σπουδάζουσα και μαθητιώσα Νεότης, που σήμερον πανηγυρίζει τους προστάτας της Ελληνικής Παιδείας, τους τρείς Ιεράρχας, αναζητεί ένα νέον ήθος, των παιδαγωγών των, Καθηγητών και Διδασκάλων, οι οποίοι επιφορτίζονται να διδάξουν αυτό εις τους μαθητάς –μαθητρίας , φοιτητάς-φοιτητρίας των, απαιτούν να διδαχθή αυτό το ήθος των Τριών Ιεραρχών, πρώτον δια του προσωπικού των παραδείγματος και κατόπιν δια της διδασκαλίας των.

   Υπό την έποψιν αυτήν, το ήθος του νέου ανθρώπου καλλιεργείται προς τον παιδαγωγούμενον υπό του Παιδαγωγού δια της θεμελιώδους παιδαγωγικής αρχής του Ιερού Χρυσοστόμου, του μεγίστου παιδαγωγού όλων των αιώνων και όλων των εποχών : «της αγαπητικής παιδαγωγικής αυστηρότητος».(Πατριάρχης Βαρθολομαίος

 Εκ των ανωτέρω είναι προφανές ότι οι Τρείς Ιεράρχαι απαντούν εις το ερώτημα των Νέων.

<<Ο άνθρωπος της καινής κτίσεως καθίσταται μία νέα πηγή δημιουργίας, άνθρωπος του ήθους και της επιστήμης>>, δια να επιβεβαιωθή και πάλιν η προτροπή του Πλάτωνος εις τον διάλογον Μενέξενος: «Πάσα επιστήμη χωριζομένη αρετής πανουργία, ου σοφία φαίνεται».

Γένοιτο.

Comments