Το ατομικόν δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας της Εκκλησίας να καθορίζη η ίδια την ύλη του ΜτΘ

αναρτήθηκε στις 20 Φεβ 2014, 5:54 π.μ. από το χρήστη Πανελλήνια Ένωση Θεολόγων   [ ενημερώθηκε 20 Φεβ 2014, 5:58 π.μ. ]
Τοῦ κ. Γεωργίου Η. Κρίππα, Διδάκτορος Συνταγματικοῦ Δικαίου

Ὡς γνωστὸν τὸ ἀτομικὸ δικαίωμα τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας ἀναγνωρίζεται σὲ ὅλους τοὺς πολίτες (ἄρθρον 13 τοῦΣυντάγματος, ἄρθρον 9 τῆς Εὐρωπ. Συμβ. Ἀνθρ. Δικαιωμάτων ἄρθρον 10 τῆς Εὐρωπαϊκῆς Χάρτας Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων) εἰδικώτερον εἰς ὅλα τὰ φυσικὰ πρόσωπα καὶ βεβαίως καὶ εἰς τὰ νομικὰ πρόσωπα, ποὺ εἶναι φορεῖς τοῦ ἐν λόγῳ ἀτομικοῦδικαιώματος, ὅπως εἶναι οἱ ἐκκλησίες καὶ οἱ θρησκευτικὲς ὀργανώσεις.
Εἰς τὰ ἐν λόγῳ νομικὰ πρόσωπα ἀναγνωρίζεται ἐπὶ πλέον καὶ τὸ ἀτομικὸν δικαίωμα «τοῦ αὐτοπροσδιορισμοῦ τους», (εἰδικὴ ἀνάπτυξη τοῦ ὁποίου ἔχω παραθέσει παλαιότερον εἰς τὸ παρὸν περιοδικό)1, ἤτοι τὸ δικαίωμα νὰ καθορίζουν οἱ ἴδιες τὰ τῆς ἐσωτερικῆς τους ὀργανώσεως καὶ τὰ τῆς λατρείας τους, χωρὶς καμμία ἀρχὴ νὰ δικαιοῦται νὰ ἐπέμβει καὶ νὰ καθορίσει ἐκείνη τὰ στοιχεῖα αὐτὰ οὐδὲ ἐπ’ἐλάχιστον. Ἄλλως ἀνακύπτει σοβαρὸ θέμα ἀντισυνταγματικότητος.

Εναι σαφς δ τι ες τν ν λόγ τομέα το ατοπροσδιορισμο τους περιλαμβάνεταικα  διδασκαλία τς θρησκείας τουςπότε ο ν λόγ θρησκευτικς ργανώσεις μόνον κενες δικαιονταιν προσδιορίζουν,συνθέτουνκαταρτίζουν κ.λπτν διδακτέαν λη τς θρησκείας τους κα εδικώτερον τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικνψέποτεποτεδήποτε κα π ποιονδήποτε φορέα ποφασισθε μία τοιαύτη διδασκαλία ποία μπορε ν γίνεται ετε π τςδιες τς θρησκευτικς ργανώσεις ετε π λλον φορέα κυρίως δ π τ κράτοςταν ες τ κράτος ατ τ Σύνταγμά τουπροσδιορίζει ρισμένη θρησκεία ς πικρατοσα (πως π.χες τν λ λάδαγγλίασκανδιναυϊκς χρεςχρες μ καθολικθρησκείαπο χουν συνάψει κονκορδάτο μ τν Πάπα κ.λπ.)   πλειοψηφία το πληθυσμο νήκει σ συγκεκριμένη θρησκεία.

πισημαίνουμε δ π’ εκαιρί τι κατ ρθρον 2 το Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου τς Ερωπαϊκς Συμβάσεως νθρωπίνωνΔικαιωμάτων τ ερωπαϊκ κράτη ποχρεονταιν σέβονται τ δικαίωμα τν γονέωνν ξασφαλίζουν δι τ τέκνα τουςκπαίδευση σύμφωνη πρς τς θρησκευτικές τους πεποιθήσεις.

ς γνωστν ες τν λλάδα τ Σύνταγμα ες τ ρθρον 3 ναγνωρίζει ς πικρατοσα θρησκεία τν ρθόδοξο Χριστιανική,ναφέρεται δ ν συνεχεί ες τν ρθόδοξη κκλησία τς λλάδοςτς ποίας κα προσδιορίζει τν ργάνωσή τηςτν παγωγήτης ες τ Οκουμενικ Πατριαρχεο κα τος κανόνες πο τηρεΕς δ τ ρθρον 16 παρ. 2 πιβάλλει μεταξ λλων τν δι τςπαιδείας νάπτυξη τς «θρησκευτικς συνειδήσεως» τν μαθητνς γνωστν κα ς γίνεται παγίως δεκτόν,  τοιαύτη νάπτυξη πραγματοποιεται δι τς διδασκαλίας το μαθήματος τν θρησκευτικν2.

Μέχρι στιγμς τ ρμόδιο  π. θν. Παιδείας κα Θρησκευμάτων συντάσσει κα κδίδει τ διο λα τ σχολικ βιβλία, ποδιανέμονται ες τος μαθητς διαμορφνον τν λην τους κατ τν βούλησή του. Τ διο σχύει κα δι τ βιβλίο το μαθήματος τν Θρησκευτικν. Βεβαίως γνωρίζουμε (κροθιγς ἐὰν δν χουμε νδιατρίψει εδικς ν προκειμέν τεκμαίρεται (κατλογικν συνέπειαν) τι τ ν λόγ πουργεο κατ τν σύνταξη τς λης τν σχολικν βιβλίων πευθύνεται ες τος εδικος γνστες το καθ καστα θέματος (κατ κανόνα μέσ το Παιδαγωγικο νστιτούτου συμφώνως πρς τ ρθρον 24 το Ν. 1566/ 1985), τος ποίους ετε συμβουλεύεται ετε τος ναθέτει τν σύνταξη τς λης, τν ποίαν τ διο τ πουργεο γκρίνει τελικς. Νομικ μως δέσμευση το πουργείου πρς σύνταξη ρισμένης λης ρισμένου μαθήματος δν  πάρχει. πενθυμίζουμε πεκαιρί, τ πλθος διαμαρτυριν, πο εχαν διατυπωθε πανταχόθεν δι να σχολικ γχειρίδιο το μαθήματος τς στορίας, τποο νέφερε τι κατ τν μικρασιατικ καταστροφ ο λληνες τς Σμύρνης κα τν πέριξ πόλεων συνωστίζοντο ες τν παραλία πρς τέρψιν τους ( κάτι τέτοιο) κα χι διότι ο Τορκοι Τσέτες τος σφαζαν διακόπως κα κινδύνευε  ζωή τους. Καποτιθεμένου (δηλ. βεβαιουμένου ες τν πραγματικότητα) τι  ποψη ατ το σχολικο γχειριδίου ταν ντελς νακριβς καπροκλητικ κα κατ κολoυθίαν παράνομη,  ντίστοιχη διοικητικ πράξη το πουργο, πο νέκρινε τ γχειρίδιο ατό, δν μποροσε ν ντιμετωπισθε, διότι ποτελοσε πράξη διοικητικ χι τομική, λλ κανονιστική,  ποία ς γνωστν δν προσβάλλεται δι ατήσεως κυρώσεως (Π.Δ. 18/1989 ρθρον 47, τ ποο παιτε συνδρομ ν νόμου συμφέροντος μέσου καπροσωπικο). Τίθεται κατόπιν τούτου τ ρώτημα. Τ προαναφερθν τομικν δικαίωμα το “ατοπροσδιορισμο τν κκλησιν” (ς μία ποδιαίρεση το τομικο δικαιώματος τς θρησκευτικς λευθερίας), περιλαμβάνει κα τν καθορισμ το περιεχομένου τς διδασκαλίας τς πικρατούσης θρησκείας  τς πισήμου νεγνωρισμένης κκλησίας  τς κρατικς κκλησίας, χωρς μως νχει ξασφαλίσει τν σύμφωνη γνώμη της;3 Τ θέμα ατ δν χει τεθε ποτ ες τν Χώραν μας εθέως (δηλ. π πλευρς Συντάγματος κα νόμου). πλς χουν κφρασθε κάποιες πόψεις πιφανειακές. μως  πάντηση ες τ ν λόγ ρώτημα εναι σαφής. πισημαίνουμε πρς τοτο δύο διατάξεις το Νόμου 590/77, τς ξς: α) Τ ρθρον 2 το ν λόγ νόμου ναφέρει τι “κκλησία τς λλάδος συνεργάζεται μετ τς Πολιτείας προκειμένου περ θεμάτων κοινο νδιαφέροντος ς τ τς χριστιανικςγωγς τς νεότητος”. Β) Τ δ ρθρον 9 ες μν τν παράγραφον 1 ναφέρει, ποες εναι ο ρμοδιότητες τς Διαρκος ερς Συνόδου, ες δ τ δάφιον (ε) μεταξ τν ν λόγ ρμοδιοτήτων προσδιορίζει κα τν ξς π λέξει: «Παρακολουθε τδογματικν περιεχόμενόν των δι τ σχολεα τς στοιχειώδους κα μέσης κπαιδεύσεως προοριζομένων διδακτικν βιβλίων τομαθήματος τν Θρησκευτικν». Θ πρέπει δ ν δεχθομε κατ’ νάγκην, τι  ratio τν ν λόγ διατάξεων δν εναι λλη π ττι κα  νόμος κα τ Σύνταγμα (ρθρον 16 παρ. 2) δν πιτρέπουν σ καμμία περίπτωση τ δόγματα κα  διδασκαλία τς π τοΣυντάγματος καθιερουμένης ς πικρατούσης θρησκείας ( κκλησίας) ν νοθεύονται π κρατικς ρχς οδ π’ λάχιστον. Καφυσικ δν πιτρέπεται, ν νοθεύονται (παραποιονται κ.λπ.) ες τν εαίσθητον χρο τς κπαιδεύσεως κα εδικώτερον σονφορ τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν. πομένως  κκλησία κα συνεργάζεται μετ το κράτους κατ τ νωτέρω πτο προκειμένου κα παρακολουθε τν ν συνεχεί ξέλιξη.

Τίθεται μως δ τ ρώτημα: ν ψει τν προαναφερομένων διατάξεων (πο χουν χαρακτήρα προκαταρκτικόν, συμβουλευτικόν, ποπτικν κ.ο.κ.), τί δέον γενέσθαι ν συνεχεί; Δηλ. τί δέον γενέσθαι, ἐὰν  κκλησία διαπιστώσει τι  Πολιτεία προέβη π.χ. ες διατύπωση λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ σχολεα νοθευούσης τν διδασκαλίαν της κα τς ρχές της; Ες τν περίπτωση ατν εναι σαφές, τι π κυκλοφορίας π.χ. σχολικο βιβλίου περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν, τοποίου  λη παρεκκλίνει π τν διδασκαλία κα τ δόγματα τς ρθοδόξου πίστεως, χουμε διαμφισβητήτως «διατάραξη τςρθοδόξου κκλησίας δι τεροδιδασκαλίας». Τν περίπτωση ατν τν χει δη προβλέψει  νόμος ρητς κα χει μεριμνήσει διτν ντιμετώπισή της. Πρόκειται περ το ρθρου 9 παρ. 1 δάφιον (ζ) το δίου ς νω νόμου 590/77, τ ποον ναφέρει, τι  Διαρκς ερ Σύνοδος (ΔΙΣ): «Ες περίπτωσιν διαταράξεως τς ρθοδόξου κκλησίας δι τεροδιδασκαλίας λλης πεμβάσεως ες βάρος ατς ζητε τν πέμβαση τν ρμοδίων ρχν». Φυσικ δ  ν λόγ τεροδιδασκαλία  λλη πέμβαση  ς νω διάταξη δν μς προσδιορίζει π πο μπορε ν προέρχεται. ς κ τούτου κατ λογικν συνέπειαν θ πρέπει ν καταλήξουμε τι νέργεια ατ μπορε ν προέρχεται π πουδήποτε κα βεβαίως κα π κρατικν πηρεσίαν. ς μ ξεχνμε τι  Ποινικς Κδιξ ες τ ρθρα 235 ως 263Β προβλέπει σειρν λην ξιοποίνων πράξεων διαπραττομένων π κρατικ ργανα κα μόνον. Ες τν παροσα δ περίπτωση οδόλως ποκλείεται  παράβαση τν ς νω διατάξεων, ν συνιστ κα ξιόποινη πράξη (π.χ. προσηλυτισμό, παράβαση τν ρθρων 198 ως 201 το Ποινικο Κώδικος κ.λπ.) διαπραχθεσαν κα π κρατικ ργανο. Φυσικ πέμβαση τν ρχν, πο προβλέπει δ  νόμος, δν φορ παραιτήτως ξιόποινο πράξη. Μπορε  προσβολ ν μ εναιξιόποινη, λλ ν παραβιάζει λλη διάταξη  κα ν μ παραβιάζει καμμία διάταξη, λλ ν χει χαρακτήρα “τεροδιδασκαλίας”, τοι νοθεύσεως τς ρθοδόξου Πίστεως κατ τ μλλον  ττον κα καθ’ οονδήποτε τρόπον.

πειδ μως πρόκειται δ περ θέματος λεπτοδη  νομοθέτης μερίμνησε δι τν πίλυσή του π τν ς νω διατάξεων τοΝόμου 590/77. πομένως ο προαναφερόμενες διατάξεις δν ποτελον κενν γράμμα λλ τυγχάνουν πλή ρους φαρμογς καμάλιστα «εδικς φαρμογς», φο  κκλησία προσφύγει ες τς Δημόσιες ρχς γι ποιοδήποτε θέμα (κα βεβαίως κα δι τ πνάπτυξη) μπορε ν κάνει κα μ λλες γενικότερες διατάξεις (π.χ. Κδιξ Διοικητικς Διαδικασίας ρθρα 3, 4,16, 24, 25, 26). ρα ο πισημαινόμενες διατάξεις το Ν. 590/77 νέχουν λως διαιτέραν σημασίαν κα βεβαίως ποτελον παρέκταση το ρθρου 16 παρ. 2 το Συντάγματος καθ ν κταση πιβάλλει τν ες τος μαθητς τν σχολείων παροχ «θρησκευτικς συνειδήσεως». νναντί περιπτώσει  ν λόγ συνταγματικ διάταξη θ πέβαινε γράμμα κενόν, καθ σον ες πσαν περίπτωση τυχν καταργήσεως  ποδυναμώσεως το μαθήματος τν Θρησκευτικν  νοθεύσεως τς λης του δν χουμε παροχ π το κράτους γνησίας (κατ τ Σύνταγμα) θρησκευτικς συνειδήσεως. Θ πρέπει δ περαιτέρω ν δεχθομε τι ο πίμαχες διατάξεις το Ν. 590/77 ς ποτελοσες ες τν πράξη φαρμογν το ρθρου 16 παρ. 2 το Συντάγματος δν δύνανται ν καταργηθον. Τδεδομένο ατ τ χει πισημάνει κα  νομολογία το Συμβουλίου πικρατείας,  ποία χει δεχθε τι δν εναι δυνατ κατάργηση νόμου κδοθέντος πρς φαρμογν συνταγματικς διατάξεως, πομένως ξακολουθε, ν σχύει  καταργηθες νόμος.4λλ κόμη κα ν δν πρχε τοιοτος νόμος προβλέπων τν φαρμογν συνταγματικς δια τάξεως,  διοίκηση θ φειλε, νσυμπεριφερθε κα ν δράσει ς ἐὰν  νόμος ατς πρχε, ς χω ναλύσει εδικς παλαιότερον.5

πομένως τ πουργεο Παιδείας δν δικαιοται ν καθορίζει τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν φ αυτο, παρ μόνον μ συνεργασία κα γκριση ατς π τς κκλησίας. Κα τοτο διότι φορες το τομικο δικαιώματος τς θρησκευτικςλευθερίας εναι κα  ρθόδοξος κκλησία, τ δικαίωμά της δ ατ παραβιάζεται, ψέποτε  Πολιτεία ποφασίσει ν διδάσκει ςλη μαθήματος τν Θρησκευτικν τς ρθοδόξου κκλησίας κείμενο  κείμενα, πο  ν λόγ κκλησία θεωρε ς συμβίβαστα κατ τ μλλον κα ττον πρς τς ρχές της κα τν διδασκαλίαν της. Νομίζουμε πομένως τι οαδήποτε λλη ποψη δν μπορεν εσταθήσει.

Τ δια κριβς σχύουν κα σ πολλ λλα κράτη τς Ερώπης, πάρχει δ π το προκειμένου τεράστια ad hoc νομολογία καβιβλιογραφία, ες τν ποίαν ξίζει ν μβαθύνουμε. Κα ξεκινμε π τν Γερμανία, που συναντομε τ περισσότερο λικό, μ τποο χουν σχοληθε ο πλέον διαπρεπες συγγραφες κα πανεπιστημιακο καθηγητα κα χουν προβε σ λεπτομερες ναλύσεις μ κτεν πιχειρηματολογία. δο λοιπν τί προκύπτει εδικώτερον ν προκειμέν:

1) Τ Συνταγματικ Δικαστήριο τς Γερμανίας (Bundesverfassungsgericht) ες τν πόφαση το BverfGE 123, 39, 52 π.6πισημαίνει τι τ ρθρον 7 παρ. 3 το γερμανικο Συντάγματος (Grundgesetz) κατοχυρώνει τ τομικν δικαίωμα τς Χριστιανικς κκλησίας, ν παιτε π τ κράτος, ν καθορίζει τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν, μόνον μετ σύμφωνη γνώμη (in Ubereinstimmung) τς κκλησίας7.

2)Ο v. von Munch κα Kunig ες τ μόλις κυκλοφορσαν ες 6ην κδοση γνωστ κλασσικ ργο τους, πο ποτελε ρμηνεία κατρθρον το Συντάγματος8 ναφέρουν τι τ δικαίωμα τς κκλησίας ν καθορίζει  δια τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν συνιστ τομικν δικαίωμα πρ ατς εθέως κ το Συντάγματος προβλεπόμενο, πικαλονται δ τν προαναφερομένην πόφαση το Συνταγματικο Δικαστηρίου.

3) Ο πίσης γνωστο πομνηματιστα το γερμανικο Συντάγματος Jarras-Pierroth ες τ πίσης μόλις κυκλοφορσαν ες 12ηνκδοση κλασσικ ργο τους9 ναφέρουν, τι oι κκλησίες εναι φορες (Τrager) το τομικο δικαιώματος το καθορισμο τς λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν.

4)  F. Hufen10 ναφέρει τι τ ν λόγ τομικν δικαίωμα (δηλ. τς ποχρεώσεως το κράτους ν καταρτίζει τν λη τομαθήματος τν Θρησκευτικν μόνον κατόπιν συμφώνου γνώμης τς ντιστοίχου Χριστιανικς κκλησίας) θεμελειώνει δικαίωματς κκλησίας, ν ντιτίθεται ες πσαν νάμιξη το κράτους π το περιεχομένου τς διδασκαλίας το μαθήματος τν Θρησκευτικν11, χι μόνον ρχικς λλ κα ες πσαν περαιτέρω μεταβολ τς λης. ναφέρει δ ν συνεχεί τι  κκλησία εναι φορες το ν προκειμέν ξειδικευμένου τομικο δικαιώματος κα χει λες τς ξ ατο προκύπτουσες ξουσίες.

5) Ο Epping−Hillburger12 ναφέρουν τι πσα παρέκκλιση το κράτους κ τν π τς προαναφερομένης συνταγματικς διατάξεως πιβαλλομένων ες ατ ποχρεώσεων ποτελε παραβίαση/προσβολ τομικο δικαιώματος ναγνωριζόμενου ες τνκκλησία.

6)  Rudolf Schmidt13 ναφέρει τι  ς νω συνταγματικ διάταξη θεσπίζει τομικ δικαίωμα τν κκλησιν κα παίτησή τουςπ τ κράτος, ν εσαγάγει ες τ σχολεα λην το μαθήματος τν Θρησκευτικν σύμφωνη μ τν διδασκαλίαν τους,πικαλούμενος ad hoc νομολογία.

7) Κα πρς ποφυγν σκόπων παναλήψεων πισημαίνουμε τι τ δια κριβς δέχονται κα πλθος λλων Γερμανν συνταγματολόγων μεταξ τν ποίων κα ο πι γνωστο Ipsen14, SchmidtSeitel15, Epping16, vCampenhausen − de Wall17,Winter18, Classen19. πισημαίνουμε δ π εκαιρί τι  κτενέστερη μελέτη ες Γερμανία περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν (κτάσεως 71 σελίδων) εναι  το πανεπιστημιακο καθηγητο Christoph Link20,  ποία ες τν σελ. 448 (το τόμου ες τν ποον δημοσιεύεται) ναφέρει τι τ μάθημα τν Θρησκευτικν ες τν Γερμανία τυγχάνει κατ οσίαν «κηρυγματικ» (π λέξει «Kerygmatischer Religionsunterricht»)  λλως «κκλησία ντς τοσχολείου» (π λέξει «Kirche in der Schule»).   διος συγγραφες (σελ. 492) ναφέρει τι ναντίον τς οτω πως καθοριζομένηςλης το μαθήματος τν Θρησκευτικν π τν κκλησία, δν ναγνωρίζεται ες τν πολίτη δικαίωμα προσφυγς ες τδικαστήρια μ ατημα τν λλοίωση  κατάργησή του. ντιθέτως  ξίωση κατ το κράτους μ ατημα ν διδάσκει ς μάθημα τν Θρησκευτικν τν λη, πο καθορίζει  κκλησία, εναι γώγιμη (klagbar)21.

ξίζει πίσης ν πισημάνουμε τι οπροαναφερόμενοι συγγραφες von Munch−Kunig ες τ παραπεμπόμενο ργον τους (σελ. 661)ναφέρουν τι τ ν λόγ τομικ δικαίωμα δν θεσπίζεται μόνον πρ τς κκλησίας, λλ κα πρ το κράτους, καθ σον τμάθημα τν Θρησκευτικν ποτελε συγχρόνως κα θικ διδασκαλία τν μαθητν κα συντελε, ες τ ν γίνουν ντιμοι καθικο πολίτες.

8) Πρέπει πίσης ν πισημανθε τι  Detterbeck22 ναφέρει τι  προμνημονευθεσα διάταξη το ρθρου 7 το Συντάγματος εναι εδικ κα περέχει τς γενικς το ρθρου 4 (πο ναφέρεται ες τ τομικ δικαίωμα τς θρησκευτικς λευθερίας) βάσει τς ρχς jus specialis derogat generalis.

9) Πέραν τν συνταγματολόγων τ δια δέχονται κα ο ναφερόμενοι εδικς ες τ μάθημα τν Θρησκευτικν συγγραφες, κ τν ποίων πισημαίνουμε τν Uta Hildebrandt23, τς ποίας τ ν ποσημειώσει παραπεμπόμενο ργο φορ εδικς τ μάθημα τν Θρησκευτικν ναφέρει ,τι κα ο προηγούμενοι συγγραφες, προσθέτει δέ, τι εδικώτερον  λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν θ πρέπει ν περιέχει ,τι  κκλησία θεωρε ς λήθεια. Περαιτέρω ναφέρει τι τυχν ντίθετες διατάξεις τν τοπικν νόμων τν γερμανικν κρατιδίων εναι ντισυνταγματικές24. Τέλος σ πολλ σημεα ναφέρει τι τ μάθημα τν Θρησκευτικν εναι κ το Συντάγματος κατ’ νάγκην «κατηχητικ» (konfessionel)25. ς κ τούτου δ δν πιτρέπεται σ καμμία περίπτωση  λη το μαθήματος ν εναι «πολυθρησκευτικ» (γενικ θρησκειολογία)26  ποιασδήποτε λλης μορφς πέραν τςλης, πο καθορίζει  κκλησία, διότι λλως θ παρεβιάζετο τ τομικ δικαίωμα ατοπροσδιορισμο τν κκλησιν, παραπέμπει δ ς πρς τ σημεο ατ κα σ ad hoc νομολογία το Συνταγματικο Δικαστηρίου27.

Ο πίσης ες τ μάθημα τν Θρησκευτικν ναφερόμενοι συγγραφες W. Raack− R. Doffing−M. Raack ες τ παραπεμπόμενο νποσημειώσει σύγγραμμά τους (σελ. 209 π.) ναφέρουν τι τ ρθρον 7 παρ. 3 το Συντάγματος πιβάλλει τν καθορισμ τςλης το μαθήματος τν Θρησκευτικν μόνον τ γκρίσει τς κκλησίας28, πότε προκύπτει τι τ μάθημα τν Θρησκευτικνεναι κατηχητικό.

Ο σαύτως μ τ μάθημα τν Θρησκευτικν σχοληθέντες Niehwes−Rux ες τ ν ποσημειώσει σύγγραμμά τους29 (σελ. 72)ναφέρουν, κριβς κα κατ λέξιν, ,τι κα τ προηγούμενο σύγγραμμα.

10) Ες τν Αστρία σχύουν τ δια, πως ες τν Γερμανία. πισημαίνουμε τι ς τονίζει  Erwin Konjecic30 τ ν πλήρει σχύϊ σήμερον ρθρον 17 παρ. 4 το αστριακο συνταγματικο νόμου το 1867 ναφέρει ν προκειμέν τι περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ σχολεα μεριμν  ντίστοιχη κκλησία  θρησκευτικ ργάνωση (28). ν συνεχεί παραθέτει τ κείμενο τοΝόμου «Περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν» τς 13.7.1949 (ς τροποποιήθη μεταγενεστέρως),  ποος (νόμος) ες τν παράγραφον 2 ναφέρει, φ νς τι περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ δημόσια σχολεα μεριμν  κκλησία κα φτέρου τι  λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν συντάσσεται π τν κκλησία.

π’ ψιν τι ες τ INTERNET χει ναρτηθε κα γκύκλιος το Αστριακο πουργείου Παιδείας, Τέχνης κα Πολιτισμο (http:/ www.gv.at/ministerium/rs/2007 –05.xml) περ το μαθήματος τν Θρησκευτικν.  ν λόγ γκύκλιος ναφέρει μεταξ λλωντι τ μάθημα τν Θρησκευτικν ες τ δημόσια σχολεα εναι «δεσμευτικς κατηχητικ» (π λέξει «Der Religionsunterricht istkonfessionell gebunden»).  πολ γνωστς Αστριακς συνταγματολόγος Felix Ermacora ες τ νποσημειώσει παραπεμπόμενο γνωστ σύγγραμμά του31 ες μν τν σελ. 184 ναφέρεται ες τ περιεχόμενο το δικαιώματος τς θρησκευτικς λευθερίας τς κκλησίας, ες τ ποον περιλαμβάνει κα τν π’ ατς καθοριζομένη λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες δ τν σελ. 189 ναφέρει κριβς τ δια καθς κα τν ποχρέωση το κράτους ν παράσχει γνησία θρησκευτικ κπαίδευση.

πισημαίνουμε περαιτέρω τι  Αστρία χει συνάψει Κονκορδάτο μ τ Βατικανό, τ ποο ες τν παράγραφο 1 δάφιον τελευταο περιέχει τν ξς διάταξη: «Τ διδακτικ πλάνα το μαθήματος τν Θρησκευτικν συντάσσονται π τς κκλησίες. ς διδακτικ γχειρίδια μπορον ν χρησιμοποιηθον μόνον κενα, τ ποα νεκρίθησαν π τς κκλησίες ς πιτρεπτά»32.

π’ ψιν τι τ αστριακ κράτος χει συνάψει σύμβαση μ τν κκλησία,  ποία ναφέρει τ ς νω κατ λέξιν (παράγραφος 4) κα πίσης τι τ διδακτικ βιβλία το μαθήματος τν Θρησκευτικν θ περιέχουν ποκλειστικς κα μόνον διδασκαλία Χριστιανικ κα τίποτε λλο (παράγραφος 5 δάφιον 2). Τ τι τν λη το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τν Αστρία τν καθορίζει  Καθολικ κκλησία γίνεται γενικς ποδεκτν κα π τν ad hoc νομολογία33 κα π τν ad hoc βιβλιογραφία34.

11) Ες τν λβετία σχύουν τ δια ς ναφέρει κατ ρχν  Winzeler, ες τ ν ποσημειώσει παραπεμπόμενο σύγγραμμά του35. Τ ν λόγ σύγγραμμα ες τν πισημαινομένη σελίδα 127 ναφέρει τι κανένα Καντόνι δν πιτρέπεται ν εσαγάγει ες τσχολεο μάθημα θρησκευτικν  ν δρύσει θεολογικ σχολ ες τ πανεπιστήμιό του, ἐὰν δν συνεννοηθε προηγουμένως μ τνντίστοιχη κκλησία36. Τ διο σύγγραμμα (σελ. 126) μς πληροφορε τι ες τν λβετία χει διεξαχθε κα δημοψήφισμα, κατ τποο  λας  πέρριψε τν χωρισμ κράτους – κκλησίας. π ψιν ξ λλου τι τν εσαγωγ το μαθήματος τν Θρησκευτικν ες τ λβετικ σχολεα προβλέπει κα τ ρθρον 15 παρ, 4 το λβετικο Συντάγματος,  δ καθηγητς τν θρησκευτικνπιβάλλεται ν νήκει ες τν κκλησία, τ μάθημα τς ποίας διδάσκεται. Τέλος  δια πηγ μς πληροφορε τι  λη τομαθήματος τν Θρησκευτικν εναι  διδασκαλία τς κκλησίας κα σ καμμία περίπτωση μία γενικ θρησκειολογία  κάποιες γενικς γνώσεις περ θρησκειν37. Τοτο διότι ο μαθητα δι τς λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν πρέπει ν εσάγονται ες τν θρησκείαν τους. Κα ατ τ πιβάλλει τ ρθρον 15 το Συντάγματος38.

π ψιν ξ λλου τι τ λβετικ Σύνταγμα ρχίζει μ τν ξς φράση ες τ προοίμιόν του «ν νόματι το Παντοδυνάμου Θεο» (Im Namen Gottes des Allmachtigen).  Schwarzenberger ες τ ν ποσημειώσει σύγγραμμά του39 κα ες τν σελ. 41 ναφέρει τι Χριστιανισμς ποτελε τν παράδοση κα τν πολιτισμ τς Ερώπης. Ες δ τς σελ. 42 κα 43 ναφέρει τι  διδασκαλία μαθήματος κατηχητικο – Χριστιανικο δν παραβιάζει τν θρησκευτικ λευθερία, τν ποίαν δν παραβιάζουν κα οθρησκευτικο μνοι κα τ θρησκευτικ σματα ες τ σχολεα. Τέλος ες τν σελ. 48 ναφέρει τι, ἐὰν δν διδάσκετο τ μάθημα τν Θρησκευτικν ς κατηχητικ θ καταλήγαμε ες θρησκευτικν ναλφαβητισμόν.

12) Κα πρς ποφυγν σχοινοτενν ναλύσεων ναφέρουμε ν τέλει κα δύο δεδομένα, τ ξς: α) Ες τ Συντάγματα τν ξς ερωπαϊκν χωρν πάρχει διάταξη πιβάλλουσα τν διδασκαλία το μαθήματος τν Θρησκευτικν ς χριστιανικο/κατηχητικο. Γερμανία (ρθρον 7 παρ. 3), ρλανδία (ρθρον 4 παρ. 1 – 4), λλανδία (ρ θρον 23 παρ. 3), σπανία (ρ θρον 27 παρ. 3), λβετία (ρθρον 49 παρ. 3), Πορτογαλία (ρθρον 41 παρ. 5), Κύπρος (ρθρον 18 παρ. 4), Λιχτενστάϊν (ρθρον 16 παρ. 1 κα 4), Αστρία (ρθρον 17 το Συνταγματικο νόμου), Μάλτα (ρθρον 2 παρ. 2), Βέλγιο (ρ θρον 24)40. β) Ες σες χρεςπικρατοσα θρησκεία εναι  καθολικισμς τ ντίστοιχο κράτος χει συνάψει Κονκορδάτο μ τ Βατικανό, δι το ποίουναλαμβάνει τν ποχρέωση ν διδάσκει μάθημα θρησκευτικν τς Καθολικς κκλησίας, γ) Ες τς προτεσταντικς χρες (γγλία, Δανία, Σκανδιναυΐα)  Χριστιανικ κκλησία ναγνωρίζεται ς πίσημη κρατικ κκλησία κα εναι νωμένη μ τκράτος. Τ παρν θέμα δν περιορίζεται βεβαίως ες τ σωτερικ τν ερωπαϊκν κρατν. νέχει κα πανευρωπαϊκν προέκταση. Κα πρς πόδειξη τούτου πισημαίνουμε τι κα τ Συμβούλιο τς Ερώπης χει σχοληθε μ τ θέμα κα κατόπιν μακρν συζητήσεων κα μελετν χει δ παραπέμψει τ θέμα ες τν Κοινοβουλευτικ Συνέλευση (Assemblee Parlementaire -Parliamentary Assembly) το ν λόγῳ ερωπαϊκο ργανισμο ποία τελικς κατέληξε ες τν διατύπωση Συστάσεως πρς τοςρμοδίους πουργος τν Ερωπαϊκν κρατν (ς τροποποιήθη κα διεμορφώθη τελικς τν 4.10.2007). Πρόκειται περ τς Συστάσεως (Recommandation) τς Κοινοβουλευτικς Συνελεύσεως το Συμβουλίου τς Ερώπης Νο 1720/2005 φέρουσα τν τίτλον «κπαίδευση κα θρησκεία» (Education et Religion). Κα  Σύσταση ατ δέχεται τ ς νω ναφέρουσα μεταξ λλων κατ ξς: εδικώτερον: α)  δημοκρατία κα  θρησκεία δν ντιτίθενται [παράγραφος 5], β) Ο κυβερνήσεις πρέπει ν νισχύουν τν διδασκαλία τν Θρησκευτικν41 [παράγραφος 6], γ) Τ ερωπαϊκ κράτη, πο χουν πίσημη θρησκεία δικαιονται νναγνωρίζουν ες ατν θέση προνομιακ42 [παράγραφος 9], δ)  Συνέλευση συνιστ πίσης ες τν πιτροπ πουργν ννθαρρύνει τ κράτη μέλη, ες τ ν παγρυπνον π τς διδασκαλίας τν Θρησκευτικν ες τν πρωτοβάθμια κα τν δευτεροβάθμια κπαίδευση τς θνικς τους παιδείας43 [παράγραφος 14], ε) Ο καθηγητα τν Θρησκευτικν πρέπει, ν χουνξειδικευμένη κατάρτιση44 [πα ράγραφος 14.5].

13)ς προκύπτει κ τν ς νω κα ς χω ποδείξει ν πλήρει κτάσει ες τν ν ποσημειώσει Νο 2 παραπεμπομένη μονογραφία μου τ μάθημα τν Θρησκευτικν διδάσκεται ες λην τν Ερώπη κα μάλιστα «κατηχητικ» κα χι π μορφν κάποιας γενικς θρησκειολογίας (ς λως ντιθέτως, λλ κα περιέργως δειξαν, ν πιθυμον κάποιοι ν συμβε ες τν λλάδα). Καναφέρω τν φράση «περιέργως», διότι ο διατυποντες τοιαύτην γνώμη μφανίζονται ς εδικο πιστήμονες π το παρόντος πεδίου. πότε κα ο ν πρoκειμέν (λλως ο πολέμιοι το μολογιακο χαρακτρος τς λης το μαθήματος τν Θρησκευτικν)φειλαν τν ν λόγ ποψή τους ν τν ατιολογήσουν πιστημονικς κα ν παραθέσουν πειστικ πιστημονικ πιχειρήματα (προϊόντα δηλ. νδελεχος πιστημονικς ρεύνης) ντίστοιχα τν ες τν παροσα μελέτη παρατιθεμένων. μως κανέναπιστημονικς πειστικν πιχείρημα (προϊν νδελεχος κα πευθύνου πιστημονικς ρεύνης) δν εδα μέχρι σήμερον νπαρατίθεται, οτε κα περιορισμένης σχύος. Μς μένει τώρα  Γαλλία, τν ποίαν ο ς νω ντιτιθέμενοι πικαλονται συνεχς δι τρες λόγους: α) Διότι τ Γαλλικ Σύνταγμα ες τ ρθρον 2 ναφέρει τι  Γαλλία εναι «Etat laic» (κράτος «λαϊκν») κασυμπεραίνουν τι  λληνικ λέξη «λαϊκν» σημαίνει κράτος θεο κα κράτος χον θεσπίσει τν χωρισμν κράτους κκλησίας καβ) πικαλονται τν κα σήμερον ν σχύϊ γαλλικ νόμο τς 9.12. 1905,  ποος πιβάλλει (κατ τν ποψή τους) τν πλήρη χωρισμν κράτους – κκλησίας. Ες πάντηση τς πόψεως ατς πισημαίνω τ ξς, φο προηγουμένως πενθυμίσω τι ςναφέρει  ριστοτέλης45, ἐὰν θέλουμε ν ρευνήσουμε τί καθεστς πάρχει σ να κράτος δν προσφεύγουμε πλς ες τν ψυχρ νομοθεσία, λλ ρευνομε πς ο ντίστοιχοι νόμοι φαρμόζονται ες τν πράξη (δηλ. μ τ σημεριν δεδομένα προσφεύγουμε ες τν ad hoc νομολογία κα βιβλιογραφία). π το προκειμένου πισημαίνω τι ς χω ποδείξει δι παραθέσεως το συνόλου σχεδν τς ad hoc γαλλικς βιβλιογραφίας κα νομολογίας46  ρος Etat laic, πο χρησιμοποιε τ γαλλικ Σύνταγμα δν σημαίνει χωρισμ κράτους – κκλησίας, οτε τι  Γαλλία εναι κράτος θεο. Ατ δέχονται λοι σχεδν ο Γάλλοι Συνταγματολόγοι. Μερικο μάλιστα πισημαίνουν4τι  ρος «laicite» εσήχθη ες τ ρχικ κείμενο το γαλλικο Συντάγματος το 1946 συνοδευόμενο π τν φράση « χωρισμς κράτους –κκλησίας εναι γγυημένος» (elle est garantie nottament parseparation des eglises et de l’ Etat»), πλν μως  φράση ατ περρίφθη δι δημοψηφίσματος καδν συμπεριελήφθη ες τ Σύνταγμα. πειδ δ τ παραπεμπόμενο ργο μου (πο παραθέτει τ σύνολο σχεδν τς ad hoc βιβλιογραφίας κα νομολογίας) χει κδοθε τ τος 2008, πισημαίνω τι τ δια κριβς δέχεται κα  νεωτέρα βιβλιογραφία παρατιθεμένη ν ποσημειώσει48.

ς πρς τν νόμο τς 9.12.1905,  ποος προβάλλεται ς  νόμος, πο θεσπίζει τν χωρισμ κράτους – κκλησίας εδικς δ ες τρθρα 1 κα 2 ατο (ο λοιπς διατάξεις του εναι πλς διαδικαστικς  πιβοηθητικς) πισημαίνουμε τι ο διατάξεις ατς καθ’ ν κταση προβάλλονται ς θεσπίζουσες τν χωρισμ κράτους – κκλησίας δν ναφέρουν τίποτε περ «χωρισμο» λλ πλςναφέρουν δύο θέματα: α)  Γαλλία δν ναγνωρίζει καμμία θρησκεία κα β) παγορεύεται  π τν κρατικ προϋπολογισμχρηματοδότηση τς κκλησίας. μφότερες ο διατάξεις ατς σήμερον οδόλως τηρονται. Τοτο φ νός, διότι  Γαλλία χει θεσπίσει καθεστς ναγνωρίσεως κκλησιν (ξ ο κα σειρ ποφάσεων το Ερωπ. Δικ/ρίου, ες τ ποο κα προσέφυγαν οχιλιασταί, διότι  Γαλλία δν τος ναγνωρίζει, ν ναγνωρίζει λλες κκλησίες) κα φ’ τέρου, διότι  Γαλλία χρηματοδοτε κ το κρατικο προϋπολογισμο τν καθολικ κκλησία. ξ ατο δ το γεγονότος μάλιστα  Γάλλος πανεπιστημιακς καθηγητς το Πανεπ/μίου τς Σορβόνης Odon Vallet ες ρθρον του ες τν φημερίδα Le Monde φύλλο τς 11.5.1996 (σελς 13) π τν τίτλον «La France n’ est pluslaicque» ναφέρει τι  Γαλλία δν εναι πλέον «λαϊκν κράτος» λόγ το τι χρηματοδοτε μτεράστια ποσ τν Καθολικ κκλησία. Προσθέτει δ τι τ ποσν χρηματοδοτήσεως νέρχεται ες 40 δισεκατομμύρια φράγκα (περ τ 6 δισεκατομμύρια Ερ) κα ντιστοιχε ες τ 12% τν σόδων το κρατικο προϋπολογισμο κ το φόρου εσοδήματος. Τ τι τ κράτος δικαιοται ν χρηματοδοτε τν κκλησία κ το κρατικο προϋπολογισμο τ δέχεται κα  ad hoc νομολογία49.

ρχόμεθα ες τ θέμα, πο μς νδιαφέρει. Τί σχύει ες τν Γαλλία δι τ μάθημα τν Θρησκευτικν; π το προκειμένου σχύουν τ ξς: α) Ες τν Γαλλία ες τς περιοχς λσατίας κα Λωραίνης κα στς περπόντιες κτήσεις (ν συνόλ σ νδεκα περιοχς τςΓαλλίας) κράτος κα κκλησία εναι νωμένα κα δν πάρχει καμμία ποστασιοποίηση  χωρισμός. Ες τς περιοχς ατς τμάθημα τν Θρησκευτικν διδάσκεται κανονικ ς κατηχητικ  δ λη του καθορίζεται π τς κκλησίας. β) Ες τν λοιπΓαλλία τ μάθημα τν Θρησκευτικν διδάσκεται ες τ διωτικ σχολεα (κα χρηματοδοτεται π το κράτους), δν διδάσκεται δντς τν δημοσίων σχολείων. Διδάσκεται μως κτς ατν. Συγκεκριμένως π το ρθρου L141-3 το Κώδικοςκπαιδεύσεως (Code d’ Education), προβλέπεται τι τ δημόσια σχολεα θ χουν καθ βδομάδα μίαν ρα κενή, κατ τν ποίαν ομαθητα (πο τ πιθυμον) θ πέρχονται, δι ν μεταβον ες χρον, πο θ χει καθορίσει  κκλησία, προκειμένου νπαρακολουθήσουν μάθημα Θρησκευτικν, ς λλωστε τοτο ναφέρεται κα π τν ad hoc βιβλιογραφία50. Κα φ σον ομαθητα θ μεταβαίνουν ες χρον τς κκλησίας, δι ν παρακολουθήσουν μάθημα Θρησκευτικν εναι σαφές τι θ διδάσκονται μάθημα θρησκευτικνκατηχητικν (δηλ. το ποίου τν λη θ καθορίζει  κκλησία).  ρύθμιση (καλλίτερα  ποψη) ατδν δύναται, ν μφισβητηθε, καθ σον λλως θ εχαμε εθεα παραβίαση τς Ερ. Συμβάσεως νθρωπίνων Δικαιωμάτων, τςποίας τ ρθρον 2 το Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου ρητς πιβάλλει ες τ ερωπαϊκ κράτη, ν παρέχουν ες τος πολίτες τους δι τ τέκνα τους θρησκευτικν κπαίδευση ντίστοιχη τν θρησκευτικν  φιλοσοφικν πεποιθήσεων τν γονέων τους.

Βλέπουμε λοιπν δ ν νακύπτει κάτι πο κανες δν εχε προσέξει μέχρι σήμερα ες τν λλάδα, τοι τι ες τν Γαλλία διδάσκεται μάθημα τν Θρησκευτικν κα μάλιστα «κατηχητικό», τν δ λη του τν καθορίζει  κκλησία.Φυσικ ἐὰν σχυε τ ντίθετο (π.χ. τν λη ν τν συνέτασσε κάποια κρατικ πηρεσία κ.ο.κ.), θπαρεβιάζετο τ τομικν δικαίωμα τς κκλησίας, ν καθορίζει  δια τ περιεχόμενο τς διδασκαλίας της).

ποσημειώσεις:

1.Κρίππα, Τ τομικν δικαίωμα το ατοπροσδιορισμο τν κκλησιν κατν θρησκευτικν κοινοτήτων (πιθ. Δημ. Διοικ. Δικ. 2006 σελ. 703 π.) 

2.Βλέπε κτεν βιβλιογραφία κα νομολογία μεδαπ κα λλοδαπ περ τούτου ες Κρίππα,  συνταγματικκατοχύρωσις το μαθήματος τν Θρησκευτικν παρ’ μν κα παρ’ λλοδαπ (περ. «Θεολογία» τόμ. 71 σελ. 311 π. καμεταγενεστέρως 5η κδ. ν νατύπ 2013).

3.ς χω ποδείξει μ πλήρη στοιχεα (Κρίππα, Σχέσεις κράτους – κκλησίας στς χρες –μέλη τς Ερωπαϊκς νώσεως, 2008) ες τν χρο τς Ερωπαϊκς νώσεως πάρχουν ρκετ κράτη, τ ποα ναγνωρίζουν ετε πικρατοσα θρησκεία/κκλησία, ετενεγνωρισμένη κκλησία, ετε πίσημη κκλησία κ.λπ., τ δ ρθρον 17 τς Συνθήκης/ΕΕ ναφέρει τι  Ε.Ε σέβεται κα δν θίγει τ καθεστς σχέσεων κράτους − κκλησίας τν χωρν − μελν της, πίσης ναφέρει τι  ΕΕ διατηρε νοιχτ διάλογο μ τςκκλησίες ναγνωρίζουσα τν συμβολήν τους.

4. ΣτΕ 2056/2000 Δι. Δικ. 2001 σελ. 87 π. μοίως κα Καλλιαντέρη-Τουτζιαράκη,  ρχ τς νομιμότητος, (πιθ. Δημ. Διοικ. Δικ. 2001 σελ. 28).

5. Κρίππα, Νομοθετικ κεν συνταγματικς νεπίτρεπτο κα ν τε θεν ποχρεώσεις τς κρατικς διοικήσεως (ΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΝ ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ ΠΡΟΣ ΤΙΜΗΝ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΠΑΧΑΤΖΗ, 1989 σελ. 335 π.). Τ δια δέχεται κα  λλοδαπ θεωρία πρβλ. Ribes,Existe-t-il un droit a la normeControle de constitutionnalite et omission legislative (REVUE BELGE DU DROIT CONSTITUTIONNEL, 1999 σελ. 237 π.).

6. Βλέπε τν πόφαση ατν ες Bumke-Vosskuhle, «Casebook Verfassungsrecht», 5η κδ. 2008 σελ. 165.

7. σχετικ διάταξη το Συντάγματος χει π λέξει ς ξς ες τ πρωτότυπον: «wird der Religionsunterricht in Ubereinstimmungmit den Grundsatzen der Religionsgemeinschaften erteilt».

8. Grundgesetz Kommentar, τόμ 1ος, 6η κδοση 2012 σελ. 665 π λέξει «Unstreitig ist dagegen Art. 7 Abs. 3 ein Grundrecht derReligionsgemeinschaften selbst zu entnehmen».

9. Grundgesetz fur die Bundesrepublik Deutschland Kommentar, 12η κδ. 2012 σελ. 275.

10. Staatsrecht II Grundrechte, 2007 σελ. 514-515.

11.Abwehrrecht der Religionsgemeinschaften gegen eine Einmisachtung des Staates in die Lehrinhalte ( πογράμμιση εναιτο συγγραφέως).

12. Grundgesetz – Kommentar, 2009 σελ. 135.

13.Grundrechte, 9η κδ. 2007 σελ. 242-243.

14. Staatsrecht II, Grundrechte, 8η κδ. 2005 σελ. 103.

15.Grundrechte 2α κδ. 2001 σελ. 211.

16. Grundrechte, 2α κδ. 2007 σελ. 210.

17.Staatskirchenrecht, 4η κδ. 2006 σελ. 215.

18. Staatskirchenrecht der Bundesrepublik Deutschland, 2α κδ. 2008 σελ. 134 - 135.

19. Religionsrecht, 2006 σελ. 203.

20. Der Religionsunterricht in der geltenden Rechtsordnung, ες Handbuch des Staatskirchenrechts, τόμΙΙ, 1996 σελ. 439 π.

21.Πρβλ. Umbach-Clemens, Grundgesetz – Mitarbeiter Kommentar und Handbuch, τόμΙ, 2002 σελ. 596, ο ποοι ναφέρουν τι ξίωση ατ εναι «klagbar» (δηλγώγιμη). μοίως Rademacher, Schulpflicht auch im Glauben, (Jura, 2008 σελ. 227).

22. Offentliches Recht, 8η κδ. 2011 σελ. 179.

23.Das Grundrecht auf Religionsunterricht, 2000 σελ. 66-67.

24.νθ’ νσελ. 84.

25Π.χσελ. 176 π., 215, 224, 231 π. 234.

26. Σελ. 234.

27. Ατόθι σελ. 222 κα ποσημ. 25 δι τν νομολογία.

28.Recht der Religiosen Kindererziehung, 2003 σελ. 209 π.

29. Schul -und Prufungsrecht, τόμος Ι, 2006 σελ. 7225.

30. Rechtliche Grundlagen des Religionsunterrichts in Osterreich (Katechetisches Amt der Erzdiozese Salzburg, 2013 σελ. 1). σχετικ συνταγματικ διάταξη χει ς ξς π λέξει «Fur den Religionsunterricht in den Schulen ist von den betreffenden Kirche oder Religionsgemeinschaft Sorge zu tragen».

31. Menschenrechte in der sich wandelnden Welt, 1974

32Τ κατ λέξιν κείμενο τς διατάξεως ατς ες τ πρωτότυπον χει ς ξς: «Die Lehrplane fur den Religionsunterricht werden von den Kirchenbehorde aufgestellt; als Religionslehrbucherkonnen nur solche Lehrbucher verwendet werden, welcher von der Kirchenbehorde fur zulassig erklart wurden».

33. Verwaltunghsgerichtshof πόφαση τς 10.11.1989 (osterreichisches Archiv fur Kirchenrecht, 1990 σελ. 422 π.).

34. Walter-Mayer, Grundriss des οsterreichischen Bundesverfassungsrechts, 6η κδ. 1988 σελ. 474. Koctelesky, auf dem Weg zur Partnerschaft zwischen Kirche und Staat (Osterreichisches Archiv fur Kirchenrecht, 1992 σελ. 65).

35. Cristoph Winzeler, Einfuhrung in das Religionsunterricht der Schweiz, 2009 σελ. 127.

36Ατόθι π λέξει: «So kann z.B. kein Staat Religionsunterricht an den offentlichen Schulen erteilen lassen oder eine Theologiefakultat an seiner Universitat unterhalten, ohne sich daruber mit den betroffenen Religionsgemeinschaften abgesprochen zu haben».

37.Ατόθι σελ. 132, που ναφέρεται π λέξει «gilt als solcher nur die Anleitung im Glauben einer Religion, nicht aber die blossse Vermittlung von Kenntnissen uber sie». Βλέπε κα σελ. 135 δι τν ποχρέωση το καθηγητον νήκει ες τν κκλησίατμάθημα τς ποίας διδάσκει

38.Ατόθι σελ. 136, που ναφέρεται π λέξειτι «Gegenstand des Religionsunterrichts, wie ihn Art. 15 Bundesverfassung voraussetzt, ist die Unterweisung der Schulerinnen und Schuler in ihrer eigenen Religion.

39. Die Glaubens–und Gewissensfreiheit im Kontextder offentlichen Schulen, 2011.

40.Εδικς δι τ Βέλγιο δ Sambon, Le Droit a l’ enseignement (RΕVUE DU DROIT COMMUNAL, 1996 σελ. 223).

41. Les gouvernements devraient faire plus pour encourager l’ enseignement du fait religieux

42. Pays a religion d’ Etat…privilegient une seule religion.

43. L’ Assemble recommande aussi au Comite des Ministre d’ encourager les gouvernement des Etats membres a veiller a l’ enseignement du fait religieux aux niveau primaire et secondaire de l’ education nationale.

44. Les enseignants des religions devront avoir une formation specifique.

45. Ρητορική, Βιβλίο Α παράγραφος 1365b 25, 8.

46. Κρίππα, Σχέσεις κκλησίας κα Πολιτείας στς χρες – μέλη τς Ερωπαϊκς νώσεως, 2008 (εδικς δι τν Γαλλία δ σελίδες 11 ως 41).

47.πως  Iried «De la difficile adaptation du principe republicain de laicite a l’ evolution socio-culturelle francaise» (REVUE DU DROIT PUBLIC, 2005 σελ.434).

48. Hennette – Vancher, Roman, Droits de l’ Homme et libertes fondamentales, 2013 σελ. 423. Haarscher, La laicite, 2011 5η κδσελ. 102. Pontier Droits fondamentaux et libertes publiques 4η κδ. 2010 σελ. 112. Prelot, Droit des libertes fondamentales, 2α κδ. 2010σελ. 245 -247. Turpin, Libertes publiques et droits fondamentaux, 2009 σελ. 151. 

49.Παραθέτουμε π λέξει πόσπασμα τς π16.2.2002 ποφάσεως το Πρωτοδικείου Λυν χον π λέξει ς ξς ες τπρωτότυπον (κα δημοσιευομένης ες τ περιοδικACTUALITE JURIDIQUE DROIT ADMINISTRATIF 16.2. - 2002) «Nonobstant les dispositions de la Loi du 5 decembre 1905, une association cultuelle au sens de l’ article 18 de cette loi, peut recevoir une subvention publique des lors que lui a ete conferee la reconnaissance d’ utilite publique».

50. Πρβλ. Pontier νθ’ ν. σελ. 112,  ποος ναφέρει τι  ς νω διάταξη θεσπίζει μίαν ποχρέωση τν πηρεσιν τς δημοσίαςκπαιδεύσεως ν φήνουν κενν χρόνον π μίαν μέρα καθ’ βδομάδα, δι ν πιτρέπουν ες τος μαθητάς, πο τ πιθυμον, νπαρακολουθήσουν θρησκευτικν κ παίδευση (π λέξει ες τ πρωτότυπον «obligation faite aux etablissements d’ enseignementpublique de vaquer un jour par semaine pour permettre aux eleves qui le souhaitent de recevoir une eeducation religieuse»).

Comments