Ηρακλής Ρεράκης, Καθηγητής ΑΠΘ και
Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενώσεως Θεολόγων
Στον μήνα Ιανουάριο, εορτάζει η Εκκλησία μας πρόσωπα και γεγονότα, που συνδέονται άμεσα με την «έρημο»: α) Την εορτή του Μεγάλου Βασιλείου, β) την εορτή της Βαπτίσεως του Χριστού και της αναχωρήσεώς του στην έρημο για τους Πειρασμούς γ) την εορτή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου και Βαπτιστή και δ) την εορτή του Μεγάλου Αντωνίου.
Η έρημος στην ορθόδοξη παράδοση εκλαμβάνεται είτε αρνητικά, ως πνευματική έρημος, δηλαδή, ως απουσία του Θεού από τη ζωή των ανθρώπων ή των λαών, η οποία και επιφέρει πνευματική ερήμωση στην ηθικοκοινωνική ζωή, στον πολιτισμό και στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Η αποξένωση του ανθρώπου από τον Θεό, καταλήγει σε μια ζωή άναρχη, άτακτη, φίλαυτη, χωρίς δεσμούς και συνοχή, χωρίς το φιλάνθρωπο και θεάρεστο Πνεύμα της αγάπης, της ειρήνης, της πραότητας και της αλληλεγγύης. Η κατάσταση αυτή, της κοινωνικής αναλγησίας, εκφράζεται στην Κ.Δ. με την απάντηση που έδωσε ο Παραλυτικός της Βηθεσδά, στην ερώτηση που του έκανε ο Χριστός: «Θέλεις υγιής γενέσθαι: Κύριε, άνθρωπον ουκ έχω, ίνα όταν ταραχθή το ύδωρ, βάλη με εις την κολυμβήθραν» (Ιωάν. 5, 6-7).
Με βάση την Ορθόδοξη θεραπευτική Θεολογία, η πνευματική ερημία και ακαρπία, αποκόπτει τον άνθρωπο από την κοινωνία του με το Άγιο Πνεύμα και τον καθιστά ευάλωτο και ανοιχτό σε διαβολικούς λογισμούς και πονηρές πράξεις. Πρόκειται για διαστροφή του ανθρώπου, από την «κατά φύσιν», στην «παρά φύσιν» ζωή, που τον απομακρύνει από τις θείες δωρεές, τον κάνει υποχείριο του διαβόλου και των έργων αυτού, με αποτέλεσμα να αδειάζει, και να ερημώνεται η ψυχή του από την αγάπη και την αγαθότητα και να βλέπει τον συνάνθρωπο με επιθετική και καταστροφική διάθεση. Έτσι, φθείρονται και αλλοτριώνονται όλα τα χαρίσματα του «κατ’ εικόνα», που έχει λάβει από τον Θεό και φθάνει σε ένα σημείο πλήρους εξάρτησης από τον διάβολο, που τον φέρνει να βλέπει τον συνάνθρωπο, ως αντικείμενο ή μέσο πραγμάτωσης, της φιλοπλουτίας ή της φιλοδοξίας ή της φιληδονίας, δηλαδή ως όργανο εξυπηρέτησης ενός ή και όλων των πλέον θανατερών και διαβολικών παθών.
Η δαιμονιώδης αδιαφορία του, έναντι του Θεού και των συνανθρώπων του, τον καθιστά πέτρινο, σκληρό, πορωμένο, μισάνθρωπο και απάνθρωπο. Έτσι, του λείπει η χαρά της άσκησης της αγάπης, της φιλίας, της φιλανθρωπίας, της ανιδιοτελούς προσφοράς προς τον συνάνθρωπο, όπως την αισθάνονται οι καθαροί τη καρδία, οι ειρηνοποιοί και οι ελεήμονες. Η έλλειψη των θείων αρετών, που φέρνουν την αληθινή χαρά και ειρήνη στην «κατά φύσιν» λειτουργούσα καρδία, την κάνει να λειτουργεί αντίστροφα, καθώς πιέζεται από την αίσθηση της απουσίας των πνευματικών αγαθών, την απουσία που ένιωθε ο άσωτος υιός, ζώντας την άσωτη ζωή, που είχε επιλέξει μακράν του Θεού – Πατέρα και Δημιουργού του.
Η ακοινωνησία, η μοναξιά, η αβάσταχτη ερημία, η ψυχική αναταραχή και η ανασφάλεια, τον καθιστούν, υπαρξιακά, ένα προβληματικό, περίλυπο και ασθενικό άτομο, με τάσεις διόγκωσης των ανεκπλήρωτων κενών της ψυχής του, που αν δεν υπάρξει αλλαγή και μετάνοια μπορεί να οδηγηθεί σε ανεξέλεγκτη απόγνωση και, πιθανόν, σε αποφάσεις αυτοκαταστροφικές. Αυτές είναι οι συνέπειες των οδυνηρών κενών, που χαρακτηρίζουν τις ψυχές όσων επιλέγουν, ως τρόπο ζωής τους, την πνευματική έρημο.
Από την άλλη πλευρά, η φυσική έρημος, στη Ορθόδοξη θεραπευτική Θεολογία, είναι ένας ευλογημένος τόπος, που τον επέλεξε ο ίδιος ο Χριστός, αλλά και σχεδόν όλοι οι Προφήτες Του, οι Άγιοί Του, οι Ασκητές, οι Αναχωρητές, ως μέσο πνευματικής περισυλλογής, προσευχής και δοκιμασίας. Η καταφυγή στην φυσική έρημο αποτελεί μια εκούσια και εν ελευθερία επιλογή, που λειτουργεί ως ευκαιρία απομάκρυνσης και απομόνωσης από τη ζωή του κόσμου, προκειμένου να υπάρχουν συνθήκες ακώλυτης επικοινωνίας με τον Θεό. Η Εκκλησία μας, μέσα από τη διδασκαλία της, αρνήθηκε την πνευματική έρημο, ενώ υιοθέτησε την ευλογημένη ζωή της ερήμου και αυτό αποδεικνύεται από τα μηνύματα των εορτών του Ιανουαρίου:
α)Τον σπουδαίο ρόλο της ερήμου, ως κατ’ εξοχήν πνευματικού τόπο ασκήσεως ανέδειξε ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος την επέλεξε, αμέσως μετά τη Βάπτισή του και λίγο πριν αρχίσει το λυτρωτικό Του έργο, για να μείνει εκεί 40 ημέρες, χωρίς φαγητό και να υποβληθεί από τον διάβολο, στους τρεις μεγάλους Πειρασμούς των παθών, όπως γίνεται με κάθε άνθρωπο. Έτσι αναδείχτηκε νικητής στους πειρασμούς, δείχνοντας έτσι το θετικό πρότυπο της νηστείας, της προσευχής και της ψυχοσωματικής πνευματικής ασκήσεως προς όλα τα μέλη της Εκκλησίας Του.
β)Τον άγονο και άκαρπο τόπο της ερήμου, επέλεξε η χάρις του Θεού και για τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, προκειμένου να ασκηθεί σ’ αυτόν και να γίνει προάγγελος της εν Χριστώ σωτηρίας. Με τον Ιωάννη δόθηκε, επίσης, μια πολλή θετική προοπτική στην έρημο, ως ελκυστικού χώρου για πνευματική καλλιέργεια και ευφορία με το «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω ετοιμάσατε την Οδόν του Κυρίου», να γίνεται το κεντρικό σωτηριακό του μήνυμα. Η προσωπικότητά του χαλυβδώθηκε, πνευματικά, τόσο πολύ στην έρημο, ώστε δικαίως να πει γι’ αυτόν ο Χριστός: «Αμήν λέγω υμίν, ουκ εγήγερται εν γεννητοίς γυναικών, μείζων Ιωάννου του Βαπτιστού» (Αλήθεια σας λέω ότι δεν έχει εμφανιστεί άνθρωπος στον κόσμο, που να γεννήθηκε από γυναίκα, ανώτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή)» (Ματθ. 11,11), αναγνωρίζοντάς τον, έτσι, ως το ανώτερο παράδειγμα αγιότητας και ως τον κορυφαίο μεταξύ όλων των Προφητών.
Υ) Ο Μέγας Αντώνιος, ο Καθηγητής της ερήμου και γενάρχης του Μοναχισμού, ακόμη, γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αλεξάνδρεια και αφού πούλησε την περιουσία του, μοίρασε το αντίτιμό της στους πτωχούς και αναχώρησε για την Έρημο. Αν και αγράμματος, κατ΄ επιλογήν, γνώριζε απ’ έξω την Αγία Γραφή, ενώ, όταν τον ρώτησαν, αν διαβάζει κάποιο βιβλίο, έλεγε ότι διαβάζει συνέχεια, το βιβλίο, που ελάχιστοι γνωρίζουν, δείχνοντας το βιβλίο της φύσεως, που περιέχει τα μεγαλεία του Θεού: Τα φυτά, τα ζώα, τις λίμνες, τη θάλασσα, τα ποτάμια και όλα τα ωραία που έχει η γη καθώς και τον ουρανό, τον ήλιο, το φεγγάρι και τα άστρα». Ο ίδιος, αφού δοκίμασε και μελέτησε τα μυστικά της μοναχικής ζωής τόνιζε, μεταξύ άλλων, στη διδασκαλία του ότι: «κανείς δεν μπορεί να εισέλθει στη Βασιλεία των Ουρανών, χωρίς να δοκιμάσει πειρασμούς (=δοκιμασίες). Βγάλε από τη μέση τους πειρασμούς και τότε κανείς δεν θα υπάρχει που να σώζεται… Οι καρποί της γης δεν ωριμάζουν σε μια ώρα, αλλά με τον καιρό, με βροχές και επιμέλεια. Κατά τον ίδιο τρόπο και οι καρποί των ανθρώπων λαμπρύνονται με ασκητική ζωή και μελέτη, με τον χρόνο και την καρτερία, με εγκράτεια και υπομονή».
δ) Ο Μ. Βασίλειος, επίσης, ο οργανωτής του Κοινοβιακού Μοναχισμού, πήγε για ένα διάστημα, στην έρημο, για να ασκηθεί, στέλνοντας από εκεί επιστολή στον φίλο του, τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, στην οποία αναφέρειται, με πολύ ενθουσιασμό στις θαυμαστές εμπειρίες της ερήμου: «Η ερημία ωφελεί πολύ, γιατί κατευνάζει τα πάθη και δίνει στο λογικό την ευχέρεια να τα ξεριζώσει εντελώς απ’ τη ψυχή. Εκεί ούτε η γλώσσα συζητά, ούτε τα μάτια κοιτάζουν ό, τι δεν πρέπει, ούτε η ακοή ακούει ανεπίτρεπτα ακούσματα. Έτσι, ο νους, δεν διασκορπίζεται προς τα έξω και δεν διαχέεται με τις αισθήσεις προς τα κοσμικά φαινόμενα, έτσι ώστε να μπορεί να επιστρέφει στον έσω άνθρωπο και από εκεί να ανέρχεται στον Θεό».
Αυτές τις καταβολές είχε εξ’ αρχής, στην ορθόδοξη παράδοση, η έρημος και ήδη από εκείνη την εποχή μύριοι Χριστιανοί, είτε λόγω των διωγμών, είτε λόγω του φαινομένου της εκκοσμίκευσης, καταφεύγουν στα ησυχαστήρια της ερήμου, για να μπορούν στις συνθήκες που εκείνη προσφέρει, να ζήσουν, να ασκηθούν, και να δοκιμαστούν, με μεγαλύτερη συνέπεια στην τήρηση των εντολών του Ευαγγελίου.
